100 հետաքրքիր փաստեր մեր մարմնի մասին

human-body-systems

Մարդու մարմինը չափազանց խճճված և բարդ համակարգ է, որը կանոնավոր կերպով շարունակում է շփոթեցնել բժիշկներին ու հետազոտողներին՝ չնայած տարիների ընթացքում ձեռք բերված բժշկական գիտելիքներին: Ուստի՝ զարմանալի չպիտի լինի այն, որ մարմնի այն մասերի ու օրգանների մասին, որոնց գործառույթների ականատեսներն ենք լինում ամեն օր, կան տարօրինակ ու անսպասելի փաստեր և բացատրություններ: Փռշտոցից մինչև եղունգների աճը, մարդու օրգանիզմի մասին կան  100 ծիծաղելի, տարօրինակ և հետաքրքիր փաստեր:

 

Ուղեղը

brain-webTOC

Մարդու անատոմիայի ամենաբարդ և ամենաքիչ բացահայտված մասնիկը ուղեղն է: Շատ բան մեզ հայտնի չէ ուղեղի մասին, բայց ահա մի քանի բացահայտված փաստ:

  1. Նյարդային ազդակները դեպի ուղեղ և ուղեղից դուրս ժամում շարժվում են 170 մղոն (273.59 կմ) արագությամբ: Երբևէ մտածել եք, թե ինչպե՞ս եք կարողանում որևէ երևույթի այդքան արագ արձագանքել կամ ինչու՞ է ձեր ոտքը միանգամից ցավում, երբ կոշտ բանին եք հարվածում: Դա ձեր ուղեղից դեպի ամբողջ մարմինն ու հակառակն ուղղված նյարդային ազդակների գերարագ շարժման արդյունքն է:
  2. Ուղեղն աշխատում է նույն քանակի հզորությամբ, ինչ 10 վտ էլեկտրական լամպը: Մուլտֆիլմերում նկատած կլինեք, որ հրաշալի գաղափարի հանգելուց հետո հերոսի գլխավերևում լույս է վառվում. հիմա ավելի իմաստավորված է թվում, չէ՞: Ձեր ուղեղն արտադրում է նույնքան էներգիա, որքան փոքրիկ էլեկտրական լամպը, նույնիսկ քնած ժամանակ:
  3. Ուղեղի բջջում կարող է տեղավորվել մոտ 30 հատորանոց հանրագիտարանի տեղեկատվության հնգապատիկը: Հստակ քանակ գիտնականները դեռևս չեն սահմանել, բայց էլեկտրոնային տերմինաբանությամբ, ենթադրվում է, որ ուղեղի տարողունակությունը պիտիտ լինի 3-1000 տերաբայթ (1 տերաբայթ=1000 գիգաբայթ): Բրիտանիայի Ազգային Պահոցը, որը պարունակում է շուրջ 900 տարվա պատմություն, զբաղեցնում է ընդամենը 70 տերաբայթ, դարձնելով մարդկային ուղեղի հիշողական ուժը շատ տպավորիչ:
  4. Ուղեղն օգտագործում է արյան հոսք մտած թթվածնի 20%-ը: Ուղեղը զբաղեցնում է մարմնի զանգվածի 2%-ը, բայց միևնույն ժամանակ օգտագործում է ամենաշատ քանակությամբ թթվածինը: Հետևաբար, ուղեղը չափազանց ընկալունակ է թթվածնի պակասի հետ կապված հնարավոր վնասներին: Ուստի, խորը շունչ քաշեք, որպեսզի ձեր ուղեղի բջիջները հանգիստ լող տան թթվածնային լողավազանում:
  5. Ուղեղն ավելի ակտիվ է գիշերը, քան ցերեկը: Եթե տրամաբանորեն շարժվեինք, ապա պիտի մտածեինք, որ օրվա ընթացքում կատարած ակտիվ գործողություններն ավելի շատ էնէրգիա և ուժ կպահանջեին, քան, օրինակ՝ գիշերը անկողնում պառկելը: Բայց փաստորեն, ընդհակառակը. երբ մենք «անջատվում ենք», մեր ուղեղը «միանում է»: Սրա պատճառը դեռ հայտնի չէ, բայց կարող ենք շնորհակալություն հայտնել մեր ուղեղներին լավ-լավ երազների համար:
  6. Գիտնականներն ասում են,որ որքան բարձր է մարդու IQ-ն, այնքան շատ է մարդը երազներ տեսնում: Սա հնարավոր է, որ ճիշտ լինի, բայց մի կարծեք թե, մտավոր թերություններ ունեք, եթե չեք կարողանում հիշել, թե գիշերն ինչ երազ եք տեսել: Մարդկանց մեծ մասը չի կարողանում հիշել իր երազները, չհաշվված, որ երազի միջին տևողությունը 2-3 վայրկյան է. հազիվ թե հերիք լինի գրանցելու համար:
  7. Նեյրոնները շարունակ աճում են: Տարիներ շարունակ բժիշկները ենթադրել են, որ ուղեղն ու նյարդային հյուսվածքը չեն կարող աճել ու վերականգնվել: Չնայած, որ աճը տեղի չի ունենում այլ հյուսվածքների պես, սակայն նեյրոնները իսկապես աճում են մեր կյանքի ընթացքում՝ ուղեղի ու դրա հետ կապված հիվանդությունների ուսումնասիրությունը մեկ այլ տարածության մեջ բերելով:
  8. Տարբեր նեյրոններ տեղեկատվությունը փոխանցում են տարբեր արագությամբ: Նեյրոնները միանման չեն: Փոխանցման արագությունը կարող է տատանվել վայրկյանում 0.5 մետրից մինչև վայրկյանում 120 մետր արագության միջև:
  9. Ուղեղը ցավ չի զգում: Չնայած այն բանին, որ մատը կտրելուց կամ այրելուց զգացած ցավի կենտրոնը հենց ուղեղն է, այն չունի ցավի ընկալիչներ ու ցավ չի զգում: Սա, իհարկե, չի նշանակում, որ գլխացավեր չենք ունենա: Ուղեղի շուրջ գտնվում են բազմահազարավոր անոթներ, հյուսվածքներ, նյարդեր, որոնք բավականին ընկլաունակ են ցավի նկատմամաբ և կարող են ահավոր գլխացավերի պատճառ հանդիսանալ:
  10. Ուղեղի 80%-ը ջուր է: Ուղեղը հեռուստատեսությամբ տեսած պինդ, մոխրագույն զանգվածը չէ: Կենդանի ուղեղը փափուկ, լպրծուն, վարդագույն ու ժելեանման օրգան է՝ ի շնորհիվ արյան անոթների ու ջրի բարձր պարունակության:

 

          Մազեր և եղունգներ

Hair-2download

Մազերն ու եղունգները մեզնից բավականին շատ ժամանակ են խլում, սակայն մարմնի ապրող մասեր չեն: Հաջորդ անգամ գեղեցկության սրահ գնալիս հիշեք այս փաստերը:

  1. Ամենաարագ աճող մազերը դեմքի մազերն են: Եթե տղամարդը երբեք չթրաշվի, ապա մորուքի երկարությունը կլինի մոտ 9մ` օրկա կետից էլ երկար:
  2. Ամեն օր մենք կորցնում ենք 60-100 հատ մազ: Եթե արդեն ճաղատ չեք, ապա հավանաբար ամեն օր բավականին ծանր մազաթափություն եք տանում: Մազաթափությունը տարբեր է լինում տարվա տարբեր եղանակների, հղիության, հիվանդության, տարիքի և դիետաների ժամանակ:
  3. Կանանց մազերը տղամարդկանց մազերի կես դիամետրն են: Տղամարդկանց մազեն ավելի հաստ են: Տարբեր ռասսաների մոտ մազի հաստությունը նույնպես տարբեր է:
  4. Մարդկային մեկ մազ կարող է կրել մոտ 100գ ծանրություն: Ռապունզելի հեքիաթը հիմա ավելի գովելի է թվում:
  5. Ամենաարագն աճում է միջնամատի եղունգը: Եվ ավելի արագ կաճի այն ձեռքի միջնամատի եղունգը, որը ձեզ մոտ <<դոմինանտ է>> (այսինքն, եթե աջլիկ եք՝ աջ միջնամատի եղունգը, և հակառակը): Պատճառը, որպես այդպիսին, հայտնի չէ, բայց եղունգի աճը կապված է մատի երկարության հետ, քանի որ երկար մատների եղունգներն ավելի արագ են աճում, քան կարճերինը:
  6. Մարդու մարմնի ամեն քառակուսի դյույմի վրա կա այնքան մազ, որքան շիմպանզեի: Բայց, իհարկե այդ մազերի մեծ մասը չի երևում, քանզի շատ բարակ ու բաց է:
  7. Շիկահերներն ավելի շատ մազ ունեն: Մազերի խտությունը կապված է գույնի հետ: Մարդն ունի 100.000 մազի ֆոլիկուլ, որոնցից յուրաքանչյուրը կարող է կյանքի ընթացքում 20 առանձին մազ արտադրել. ֆոլիկուլը բջիջների փոքր, գնդաձև ու խոռոչավոր խումբ է: Շիկահերներն ունեն 146.000 ֆոլիկուլ, իսկ սևահերները՝ մոտ 110.000: Շականակագույն մազեր ունեցողներն ունեն 100.000 ֆոիկուլ, իսկ կարմրահերներն ամենաքիչ խտությամբ մազերի տեր մարդիկ են՝ մոտ 86.000 ֆոլիկուլ:
  8. Ձեռքի եղունգները ոտքի եղունգներից 4 անգամ արագ են աճում: Այն եղունգները, որոնք ավելի շատ են օգտագործվում, ամենաարագն են աճում: Միջին հաշվարկով, ձեռքի ու ոտքերի եղունգներն ամիսը աճում են դյույմի 1/10-րդ մասով:
  9.  Մազի կյանքի միջին տևողությունը 3-7 տարի է: Չնայած ամենօրյա թափվելուն, մազերը բավականին երկար կյանք ունեն, եթե չեն վնասվում:
  10. Որպեսզի ձեր գլխամաշկը տեսանելի լինի, մազերի 50%-ը պիտի թափվեն: Ամեն օր 100-ից ավել մազ է թափվում, բայց դրանից էլ ավել պիտի թափվի, որպեսզի գլխամաշկը նկատելի լինի:
  11. Մարդու մազը, ըստ էության, հնարավոր չէ ոչնչացնել: Հաշվի չառնելով դյուրավառությունը, մարդու մազը այնքան դանդաղ է քայքայվում, որ պրակտիկորեն կազմալուծման ենթակա չէ: Ցուրտը, կլիմայական փոփոխությունը, ջուրը ու այլ բնական ուժերը չեն կարող ոչնչացնել մազը, և վերջինս դիմացկուն է տարբեր թթուների ու քայքայիչ քիմիական նյութերի հանդեպ:

 

Ներքին օրգաններ

images

Չնայած նրան, որ մենք մեր ներքին օրգաններին այդքան էլ ուշադրություն չենք դարձնում, դրանց միջոցով ենք մենք ուտում, շնչում և շարժվում: Ահա որոշ բաներ, որոնց մասին կմտածեք, երբ ձեր ստամոքսը ձայներ հանի:

  1. Ամենամեծ ներքին օրգանը փոքր աղիքն է: Երկու աղիքներից փոքր կոչվածը չորս անգամ երկար է չափահաս մարդու միջին հասակից: Եթե այն հետ ու առաջ գալարված չլիներ, ապա չէր տեղավորվի որովայնի խոռոչում:
  2. Սիրտը բավականաչափ ճնշում է ստեղծում, որպեսզի արյունը 9մ ցայտի: Զարմանալի չէ, որ այդքան հեշտությամբ լսում ենք սրտի զարկը: Արյունն ամբողջ մարմնին արագ ու արդյունավետորեն մատակարարելու համար պահանջվում է բավականին մեծ ճնշում, որն ապահովելու համար սիրտն ու նախասրտերի հաստ պատերն ուժեղ կծկվում են ու արյունը մղում դեպի մարմնի տարբեր մասեր:
  3. Ստամոքսաթթուն կարող է ածելու շեղբ քայքայել: Բայց ստամոքսի ուժը ստուգելու համար մետաղական իրեր ուտել հարկավոր չէ: Ստամոքսում գտնվող թթուն կոչվում է հիդրոքլորաթթու և այն կարող է ոչ միայն քայքայել պիցցա, այլև տարբեր մետաղներ:
  4. Մարդն ունի մոտավորապես 60.000 մղոն արյունատար անոթ: Ավելի լավ հասկանալու համար նշենք, որ Երկրի շուրջ երկարությունը 25.000 մղոն է: Եթե արյունատատ անոթները իրար հետևից շարվեին, 2 անգամ կգերազանցեին Երկրի շոււրջ երկարությունը:
  5. Ամեն  3-4 օրը մեկ ստամոքսը ձեռք է բերում նոր ներքին պատ: Եթե ստամոքսի պատերը շրջապատող լորձանման բջիջները անընդմեջ չփոխարինվեն նորերով, ապա ստամոքսահյութը կոչնչացնի դրանց: Խոցեր ունեցող մարդիկ գիտեն, թե որքան ցավոտ է, որբ ստամոքսաթթուն դիպչում է ստամոքսի պատերին:
  6. Թոքերի մակերեսը թենիսի կորտի մակերեսի չափ է: Արյանը արդյունավետորեն թթվածնով ապահովելու համար թոքերը պարունակում են հազարավոր ճյուղավորվող բրոնխներ ու փոքր, խաղողի հատիկի չափի ալվեոլներ: Իրենց հերթին դրանք պարունակում են միկրոսկոպիկ մազանոթներ, որոնք փոխանակում են թթվածին ու ածխաթթու գազ: Թոքերի մակերեսը որքան մեծ լինի, այնքան այդ փոխանակման իրականցումը հեշտ կլինի:
  7. Կնոջ սիրտն ավելի արագ է բաբախում, քան տղամարդունը: Սրա հիմնական պատճառը սոսկ այն է, որ կանայք կազմվածքով հակված են ավելի փոքր լինելուն, և արյունը մղվում է դեպի ավելի փոքր ու քիչ զանգված: Բայց երկու սեռերի սիրտը կարող է բավականին տարբեր աշխատել, հատկապես սրտի կաթվածի պես տրավմա տանելու ժամանակ:
  8. Գիտնականները հաշվարկել են լյարդի մոտ 500 գործառույթ: Լյարդն ամենաշատ աշխատող, ամենազբաղված ու ամենամեծ օրգաններից մեկն է: Դրա գործառույթներից են արյան կարմիր գնդիկների քայքայումը, լեղու արտադրումը, պլազմային սպիտակուցի սինթեզումը, դետոքսիֆիկացիան ևն:
  9. Աորտայի տրամագիծը հավասար է մոտավորապես պարտեզային փողրակի տրամագծին: Չափահաս մարդու սիրտը մոտավորապես 2 բռունցիք չափ է, և հետաևաբար աորտայի չափը նույնպես մեծ է: Զարկերակը պիտի լինի այդչափ մեծ, քանզի այն ամբողջ մարմինը թթվածնով հարուստ արյամբ պիտի ապահովի:
  10. Ձախ թոքն աջից փոքր է, որպեսզի սրտին բավականաչափ տարածք տրամադրվի: Եթե մարդկանց մեծ մասին խնդրեին թոքեր նկարել, ապա նրանք թե՛ աջն ու թե՛ ձախը հավասար կպատկերեին: Մինչդեռ սիրտը ավելի շատ կրծքավանդակի կենտրոնում է տեղակայված, այն թեթևակիորեն թեքված է դեպի ձախ՝ <<նեղություն տալով>> ձախ թոքին:
  11. Մարմնի ներքին օրգանների մեծ մասի հեռացման դեպքում մարդը կարող է շարունակել ապրել: Մարդու մարմինը փխրուն է թվում, բայց հնարավոր է կենդանի մնալ ստամոքսի, փայծաղի, լյարդի 75%-ի, աղիքների 80%-ի, մեկ երիկամի, մեկ թոքի և, ըստ էության, կոնքային և աճուկային բոլոր օրգանների հեռացման դեպքում:
  12.  Վերերիկամային գեղձի չափը կյանքի ընթացքում փոփոխվում է: Տեղակայված լինելով երիկամներից վերև դեպի աջ մասում՝ այս գեղձերը արտադրում են ստրեսային հոմոններ, օրինակ՝ ադրենալինը կամ կորտիսոլ: Սաղմի ձևավորման 7-րդ ամսում գեղձերը գրեթե նույն չափն ունեն, ինչ երիկամները: Ծննդի ժամանակ դրանք փոքրացած են լինում ու շարունակում են փոքրանալ կյանքի ընթացքում: Իսկ ծերության ժամանակ դրանք հազիվ տեսանելի են լինում:

 

 

Մարմնի գործառույթներ

images (1)

Որքան էլ չսիրենք դրանց մասին խոսել, յուրաքանչյուրն իր մարմնի գործառույթների հետ առնչվում է ամեն օր: Սրանք մարմնի ոչ կամավոր ու երբեմն էլ տհաճ գործողությունների մասին մի քանի փաստեր են:

  1. Փռշտոցը սովորաբար գերազանցում է ժամում 100 մղոն արագությունը: Զարմանալի չէ, որ փռշտալիս հնարավոր չէ աչքերը բաց պահել. փռշտոցը ժայթքում է ձեր մարմնից ժամում 100 մղոն արագությամբ:
  2.  Հազն օրգանիզմից դուրս է ժամանում ժամում 60 մղոն արագությամբ: Զարմանալի չէ, որ մրսածության շրջանում վիռուսները շատ արագ տարածվում են դասասենյակներում ու գրասենյակներում:
  3. Կինը տղամարդուց 2 անգամ շատ է թարթում աչքերը: Իսկ միջին հաշվարկով, մարդը աչքերը րոպեում թարթում է մոտ 13 անգամ:
  4.  Լի միզապարկը բեյսբոլի գնդակի չափ է: Միջին միզապարկն ունի 400-800 միլիլիտր տարողունակություն, բայց մարդկանց մեծ մասի մոտ միզելու ցանկությունն առաջանում է միզապարկի 250-300 միլիլիտր լի լինելու ժամանակ:
  5. Մարդկային արգասիքի մոտավորապես 75%-ը ջուր է: Չնայած, որ մեզը հեղուկ արգասիք է, կոշտ արգասիքի մեծ մասը նույնպես ջուր է:Սրա համար ուրախ պետք է լինել, քանզի պինդ կղանքը փորկապության պատճառ է հանդիսանում:
  6. Ոտքերն ունեն 500.000 քրտանարտադրող գեղձեր և մեկ օրում կարող են արտադրել ավելի քան 473 միլիլիտր քրտինք: Ի հավելում, տղամարդկանց սույն գեղձերն ավելի ակտիվ են աշխատում:
  7. Օրգանիզը կյանքի ընթացքում արտադրում է այնքան թուք, որ հնարավոր կլինի լցնել 2 լողավազան: Սննդի մարսման գործընթացը սկսվում է բերանի խոռոչում՝ թքի միջոցով, և վերջինս կարևոր դեր է խաղում խոռոչը խոնավ պահելու մեջ:
  8.  Մարդն օրվա ընթացքում 14 անգամ գազ է բաց թողնում:  Եթե ձեզ թվում է, թե չափազանց հարգարժան եք, որպեսզի գազ բաց թողնեք, միևնույնն է, ցանկացած մարդ, օրը գոնե մի քանի անգամ, անցնում է այդ գործընթացի միջով:Մարսողության ընթացքում որովայնում գազեր են հավաքվում, որոնց բաց չթողնելը կարող է որովայանային շրջանում ցավերի պատճառ դառնալ:
  9.  Ականջակեղտն անհրաժեշտ է առողջ ականջ ունենալու համար: Այն ականջի պաշտպանողական համակարգի կարևոր մաս է կազմում` պաշտպանելով ներքին ականջը մանրէներից, սնկերից, կեղտից և նույնիսկ միջատներից, ինչպես նաև մաքրում է ականջն ու ապահովում է դրա խոնավությունը:

 

 

Սեքս և վերարտադրողականություն

images (4)

Չնայած տարբեր վայրերում տաբու լինելուն՝ սեքսը մարդկային կյանքի կարևոր մաս է, որպես հարաբերության ամրացման և վերարատադրման միջոց: Ահա այս թեմային վերաբերող որոշ փաստեր, որոնք հնարավոր է, որ չեք իմացել:

  1. Ցանկացած օր, ամբողջ աշխարհում տեղի է ունենում 120 սեռական ակտ: Մարդիկ արագ են բազմանում, և բնակչության 4%-ի՝ ամեն օր սեքսով զբաղվելը հաշվի առնելով, զարմանալի չէ, որ ծնելիության մակարդակը տարբեր վայրերում շարունակում է աճել:
  2. Մարդկային ամենամեծ բջիջն իգական ձվաբջիջն է, իսկ ամենափոքրը՝ արական սպերմատոզոիդը: Սովորաբար օվումը հնարավոր է տեսնել անզեն աչքով: Իսկ սերմնաբջիջը շատ փոքր է՝ բաղկացած լինելով միայն կորիզից:
  3. Առաջին եռամսյակի ընթացքում հղի կանայք երազում ամենաշատը տեսնում են գորտեր, որդեր և սենյակային բույսեր: Հղիության ընթացքում արտադրված հորմոնները պատճառ են հանդիսանում տրամադրության անկման ու բարձրացման և այլ անսպասելի փոփոխությունների: Տարօրինակ է, բայց դրանք նաև ազդում են կնոջ երազների տեսակների ու իրականությանը մոտ լինելու աստիճանի վրա: Ամենաշատ հանդիպող երազները վերը նշված թեմաներով են հանդիպում, սակայն շատ կանայք երազում են նաև ջրի, ծննդաբերության և նույնիսկ բռնության կամ սեքսի թեմաներով:
  4. Մարդու ատամները սկսում են ձևավորվել ծնվելուց 6 ամիս առաջ: Գրեթե բոլոր երեխաները ծնվում են առանց ատամների, բայց ատամները սկսում են ձևավորվել այն ժամանակ, երբ երեխան դեռ գտնվում է մոր արգանդում: 9-12 շաբաթների ընթացքում սաղմի մոտ ձևավորվում են ատամները, որոնք հետագայում դուրս պիտի գան:
  5. Ծնվելիս երեխաների աչքերը կապույտ են լինում: Թեև երեխաների հիմնական մասը կարծես թե ծնվում է կապուտաչյա, մարդու աչքերի հիմնական գույնը կախված է ժառանգած գեներից: Կապույտ գույնը պայմանավորված է մելանին պիգմենտով (գունանյութով):
  6.  Երեխաները եզից ուժեղ են լինում՝ կիլոգրամ առ կիլոգրամ: Հատկապես ուժեղ են մանուկների ոտքերը:
  7. 2000 նորածիններից 1-ը ատամներով է ծնվում: Երբեմն դրանք սովորական երախայի ատամներ են, որ արդեն դուրս եկած են լինում, կամ էլ  լրացուցիչ ատամներ են և կթափվեն, որպեսզի մյուս շարքը սկսի դուրս գալ:
  8. Սաղմի մոտ մատնահետքերն առաջանում են 3-րդ ամսում: Ձևավորման դեռ վաղ ընթացքում փոքրիկ մարդուկը ձեռք է բերում մարդկային ամենաառանձնահատուկ բաներից մեկը՝ մատնահետքը: 6-13 շաբաթների ժամանակ արդեն ձևավորված են լինում հետագայում մատնահետք դառնալիք պարույրները: Մատնահետքերը չեն փոփոխվի նրա կյանքի ընթացքում և մահանալուց հետո կլինեն ամենաուշ անհետացող բաների շարքերում:
  9.  Յուրաքանչյուրս մոտ կես ժամ անց ենք կացրել որպես միայնակ բջիջ: Ցանկացած կյանք պիտի ինչ-որ տեղից սկսվի, և նույնիսկ ամենամեծ, ամենաառնական մարդը կյանքի սկիզբը՝ բեղմնավորման գործընթացը, անց է կացրել որպես առանձին բջջային օրգանիզմ: Բեղմնավորումից հետո բջիջները սկսում են արագ-արագ բազմանալ և վերածվում են փոքրիկ սաղմի:
  10.  Տղամարդկանց մեծ մասը գիշերը ամեն ժամը մեկ էրեկցիա է ունենում: Մարդկանց մեծ մասի մարմինն ու միտքը ավելի ակտիվ է քնած ժամանակ: Արյան շրջանառությունն ու տեստոստերոնի արտադրությունը կարող են քնած ժամանակ էրեկցիա առաջացնել, և դրանք արագ քնի նորմալ և անհրաժեշտ մաս են կազմում:

 

 

Զգայարաններ

553653_orig

Աշխարհի հետ շփման հիմնական միջոցը զգայարններն են:

  1. Շատ ուտելուց հետո լսողությունը թուլանում է: Ուստի համերգներից առաջ տեղը տեղին քեֆ մի արեք:
  2. Մարդկային ռասսայի 1/3-ը  20-20 տեսողություն ունի: Մարդկության 2/3-ը կատարյալ տեսողություն չունի: Տարիքի հետ տեսողությունը վատթարանում է:
  3. Եթե թուքը սնունդը  չքայքայի, ապա համ չենք զգա: Թուքը պիտի քայքայի քիմիական տարրերը, որպեսզի կարողանանք հաճույք ստանալ ուտելիքից: Եթե չեք հավատում, ուտելիքը բերանը դնելուց առաջ չորացրեք ձեր լեզուն:
  4. Կինը ավելի լավ հոտառությամբ է ծնվում, քան տղամարդը, և կյանքի ընթացքում էլ պահպանում է այդ հոտառությունը: Հետազոտություննրը ցույց են տվել, որ կինը ավելի հստակ կարող է գուշակել, թե որոշակի հոտն ինչի հոտ է: Կանայք կարողացել էին ավելի հստակ գուշակել վանիլի, սուրճի և դարչնի հոտերը: Իսկ աշխարհի բնակչության 2%-ը, ցավոք, հոտառություն չունի:
  5. Քիթը կարող է հիշել 50.000 տարբեր բույրեր: Որոնցից շատերը կապված են տարբեր հիշողությունների հետ:
  6. Նույնիսկ շատ քիչ աղմուկից բբերը լայնանում են: Այս պատճառով է, որ վիրաբույժներին, ժամագործներին ու այլ մանրազննին մանուալ աշխատանք իրականցնողներին նույնիսկ ամենացածր աղմուկը նեղություն է տալիս: Բբերը ձայնից կորցնում են կենտրոնացումն ու կիզակետը, և տեսողությունը մշուշվում է:
  7.  Յուրաքանչյուր մարդ առանձնահատուկ բույր ունի, բացի նույնաբջիջ երկվորյակներից: Նորածինն ունակ է ճանաչել մոր բույրը: Շատերը կարող են ստույգ տարբերել շատերի և հատկապես մեր մոտիկների բույրերը: Անհատական բույրը հիմնականում գեներով է պայմանավորված, սակայն մեծ դեր են խաղում նաև շրջակա միջավայրը, սննդակարգը, անձնական հիգիենայի պարագաները, որոնք յուրաքանչյուրի համար եզակի քիմիական հոտ են ստեղծում:

 

 

Մեծանալն ու մահը

6a00d8341bf7f753ef00e54f391fc68834-800wi

Մեծանալն այն բաներից է, որոնցից խուսափել հնարավոր չէ:

  1. Աճյունը սովորաբար կշռում է մոտ 4կգ: Մարդու մարմնի զանգվածի մեծ մասը պայմանավորված է բջիջներում առկա ջրով: Դիակիզման գործընթացից հետո այդ ջուրն ու հյուսվածքների հիմնական մասը ոչնչանում են՝ հետևում թողնելով շատ քիչ բան:
  2. Մահանալուց հետո եղունգներն ու մազերը դադարում են աճել: Մահանալուց հետո դրանք հնարավոր է՝ երկար թվան, քանի որ ջրազրկման արդյունքում մաշկը հետ է քաշվում:
  3. Մինչև 60 տարեկանը մարդն արդեն կորցրած կլինի համային զգայարանների մոտ կեսը: Մեծերը հակված են համն ընկալելու ունակությունը կորցնելուն և սովորաբար ավելի ուժեղ համեմունքների կարիք են զգում, որպեսզի կարողանան ուտեստն ամբողջովին վայելել:
  4. Ծնված ժամանակից ի վեր աչքերի չափը մնում է անփոփոխ, իսկ քիթն ու ականջները երբեք չեն դադարում աճել: Երբ համով բալիկները ձեզ են նայում իրենց մեծ աչուկներով, իմացեք, որ դրանք նույնն են մնալու ողջ կյանքի ընթացքում: Բայց նրանց քթիկներն ու ականջները աճելու են ողջ կյանքի ընթացքում: Մի հետազոտություն ցույց է տվել, որ այդ աճը գագթնակետին է հասնում 7-ամյա ցիկլերի ընթացքում:
  5. Նախքան 60 տարեկանը, տղամարդկանց 60%-ը և կանանց 40%-ը կսկսեն խռացնել: Եթե երբևէ չեք կարողացել քնել մեկի խռոցի պատճառով, ապա գիտեք, թե դրա ձայնը որքան խլացուցիչ կարող է լինել: Միջին խռոցը տատանվում է սովորական խոսքի ձայնային ուժի սահմաններում՝ մոտ 60 դեցիբելի շրջանում: Իսկ ուժեղ խռմփոցը կարող է հասնել ավելի քան 80 դեցիբելի. սա մոտավորապես հավասար է ձայնային այն ուժգնությանը, որն արձակում է էլեկտրական դռելը բետոն ջարդելիս:
  6. Նորածնի գլուխն իր հասակի 1/4-մասն է կազմում, սակայն 25 տարեկանում կկազմի ընդամենը 1/8-ը: Իրանն ու ոտքերը կաճեն, բայց գլխի երկարությունն այդքան էլ չի ավելանա:

 

 

Հիվանդություններ և վնասվածքներ

download (1)

Յուրուքանչյուրս հիվանդանում կամ վնասվածքներ ենք ստանում: Ահա որոշ փաստեր այն մասին, թե ինչպես է մարդու օրգանիզմն արձագանքում ստրեսին և արտաքին աշխարհի վտանգների:

  1. Սրտի կաթվածի հավանականությունն ամենաբարձրը երկուշաբթի օրն է: Ըստ շոտլանդական հետզոտության, որ տևել է 10 տարի, երկուշաբթի օրը 20% շատ մարդ է մահանում սրտի կաթվածից, քան շաբաթվա ցանկացած այլ օր: Ըստ հետազոտողների առաջադրած տեսության, սա կապված է շաբաթվա վերջի օրերին լավ ու ուրախ ժամանակի ու անմիջապես աշխատանքին անցնելու պատճառով առաջացած ստրեսի համակցության հետ:
  2. Մարդն առանց սննդի ավելի երկար կարող է գոյատևել, քան առանց քնի: Հաշվի առնելով օրգանիզմի ճարպային մասսան և այլ գործոնները՝ ջրի առկայության դեպքում մարդը առանց սննդի կարող է դիմակայել 1-2 ամիս: Բայց մի քանի օր առանց քուն անցկացրած մարդու մոտ ի հայտ կգան արմատական հոգեբանական և անձնային խնդիրներ: Ամենաերկար առանց քնի անցակցարծ արձանագրված ժամանակը 11 օր է. գիտափորձի վերջում փորձարկվողն արթուն է եղել, սակայն հալյուցինացիայի մեջ է ընկել, շփոթել է բառերն ու հաճախ մոռացել, թե ուր է և ինչ է անում:
  3. Սովորական, չափավոր ուժեղ արևայրուքը խորապես վնասում է արյունատար անոթները: Որքա՞ն է վնասում: Ուսումնասիրությունները սույց են տվել, որ դրանց վերականգնամ համար անհրաժեշտ է 4-15 ամիս: Հաջորդ անգամ չմոռանաք օգտագործել արևապաշտպան քսուքը:
  4. Հիվանդությունների 90%-ի ձեռքբերման ու խորացման պատճառը ստրեսն է: Ամենօրյա ստրեսային վիճակը կարող է հանգեցնել  բազում լուրջ առողջական խնդիրների, ինչպիսիք են դեպրեսիան, արյան բարձր ճնշումը, սրտային հիվանդությունները ևն:
  5. Գլխատվելուց հետո մարդու գլուխը կարող է 15-20 վայրկյան գիտակից մնալ: Գլխի ու մարմնի աանջատումից հետո գլխում գտնվող արյունն կարող է ապահովել մի քանի վայրկյանի կյանք ու գիտակցություն, չնայած այս թեմայով զեկույցներն իրարից բավականին տարբեր են լինում:

 

 

Մկաններ ու ոսկորներ

what-is-osteopathy

Մկաններն ու ոսկորներն ապահովում են մարմնի ուրվագիծն ու հիմնակերտվածքը: Դրանց միջոցով ենք քայլում, թռնում, նստում ու պառկում:

  1. Ժպտալու համար պահանջվում է 17 մկանի աշխատանք, իսկ խոժոռվելու համար՝ 43: Եթե չեք ուզում մարզել դեմքը, ընտրեք ժպտալու տարբերակը: Նա, ով երկար ժամանակ խոժոռվել կամ կկոցել է աչքերը, գիտի, որ արդյունքում հոգնում է դեմքը, բայց տրամադրությունը այդպես էլ չի լավանում:
  2. Նորածինը ծնվելուց 300 ոսկոր է ունենում, բայց չափահաս տարիքում դրանց քանակը կրճատվելով հասնում է 206-ի: Պատճառն այն է, որ նորածնի ոսկորների մեծ մասը մանր է ու միաձուլված չէ. սա դյուրացնում է երեխայի անցումը հեշտոցի միջով: Մեծանալու հետ զուգընթաց ոսկորներն աճում ու միաձուլվում են:
  3. Մարդն առավոտյան մոտ 1սմ բոյով է լինում, քան երեկոյան: Տարբեր ֆիզիկական գործողությունների արդյունքում ոսկորների միջև գտնվող աճառն օրվա ընթացքում սեղմվում ու փոքրանում է, և օրվա վերջում թեթևակիորեն ավելի կոլոտ ենք երևում, քան առավոտյան:
  4. Լեզուն ամենաուժեղ մկանն է: Լեզվով մարմնի սեղմումներ չեք կարող անել, սակայն, այն իր չափի համեմատ մարմնի ամենուժեղ մկանն է: Իսկապես, եթե մտածում ենք այս մասին, լեզուն ամեն օր մարզվում է, քանի որ ամեն անգամ խոսելիս, ծամելիս, կուլ տալուց այն աշխատանք է կատարում:
  5. Ամենաամուր ոսկորը ծնոտոսկրն է: Վերջինս ամենապինդ ու ուշ կոտրվող ոսկորն է:
  6. Մեկ քայլ անելիս աշխատում է 200 մկան: Սա մկանային բավականին մեծ աշխատանք է, քանզի մարդ օրական անում է մոտ 10.000 քայլ:
  7.  Ատամը մարմնի միակ բաղկացուցիչ մասն է, որ ինքն իրեն չի վերականգնվում: Ատամի արտաքին շերտը կոչվում է էմալ. այն կենդանի հյուսվածք չէ: Ու քանի որ այն կենդանի հյուսվածք չէ, ինքն իրեն չի կարող վերականգնվել: Ողջույն, ատամնաբու՜յժ:
  8. Մկանը կորցնելու համար հարկավոր է այն ձեռք բերած ժամանակից 2 անգամ ավել ժամանակ: Սակայն ծույլերն այս փաստը որպես չմարզվելու մղում չպիտի օգտագործեն: Մկանային հյուսվածք ձեռք բերելն ու լավ ֆիզիկական վիճակի անցնելը համեմատաբար հեշտ է, ուստի այս փաստն օգտագործեք որպես մղում՝ բազմոցից վեր կենալու ու մարզվելու համար:
  9. Ոսկորը որոշ պողպաներից ամուր է: Սակայն ոսկորը ենթակա է կոտրման, քանզի իր խտությունն ավելի քիչ է, քան պողպատինը: Ոսկորն ունի մոտ 138 կիլոպասկալ առաձգական ուժ, իսկ պոսղպատը՝ 70.000 կիլոպասկալ: Պողպատն ավելի ծանր է ոսկորից, սակայն կիլոգրամը կիլոգրամի դիմաց, ոսկորը, միևնույնն է, առավել ոժեղ  մատերիալն է:
  10. Ոտքերի ոսկորները կազմում են մարմնի ոսկորների ¼-ը: 200-ի մոտ ոսկորներից 52-ը հսկաները պատկանում են ոտքերին:

 

 

Միկրոսկոպիկ մակարդակ

images (3)

Մարդու օրգանիզմում տեղի ունեցող գործընթացներ մեծ մասն անզեն աչքով տեսնել ուղղակի հնարավոր չէ: Որոշ փաստեր իմանալուց հետո, թերևս բարին չտեսնելն է:

  1. Ձեր մաշկի ամեն մի դյույմ հանդիսանում է մոտ 32 միլիոն մանրէի տուն է: Բարեբախտաբար, դրանց մեծ մասն անվնաս է և նույնիսկ օգտակար՝ առողջ մարմին ունենալու համար:
  2. Մարդն ամեն 27 օրը մեկ կորցնում է արտաքին մաշկային բջիջները, որոնք, իհարկե, վերաճում են: Մաշկը պաշտպանում է ներքին նուրբ օրգաններն ու էֆֆեկտիվությունն ու ուժը պահպանելու համար այն ամիսը մեկ անգամ թեփոտվում ու ամբողջովին թափվում է:
  3. Ամեն րոպե 300 միլիոն բջիջ է մահանում: Թվում է, թե բավականին շատ է, բայց սա ընդամենը մի փոքր թիվ է կազմում՝ մարմնի բոլոր բջիջների քանակի հետ համեմատած: Ըստ մոտավոր հաշվարկների, օրգանիզմի բջիջների թիվը մոտ 10-50 տրիլիոն է, այնպես որ մի քանի հարյուր միլիոնն առանց մտահոգության կարող եք կորցնել:
  4. Մարդ ամեն ժամ մաշկի 600.000 մասնիկ է կորցնում: Մաշկի կորստի մասին սովորաբար մտածում ենք դրա չորանալու, թեփոտվելու կամ արևայրուքի պատճառով պլոկվելու դեպքում, սակայն մաշկն անընդհատ թարմացնում է ինքն իրեն:
  5. Չափահաս մարդու մարմինն ամեն օր արտադրում է 300 բիլիոն նոր բջիջ: Մարմինը անընդհատ վերականգնվելու ու օրգաններին էներգիայով ապահովելու կարիք ունի: Ուստի նոր բջիջներն անհրաժեշտ են մարմնի հիմքի պահպանման համար:
  6. Ցանկացած լեզու ունի առանձնահատուկ հետք: Հանցագործության վայրում լեզվի հետք չթողնեք, եթե չեք ուզում բռնվել: Ամեն լեզու տարբեր է այն աստիճանի, որ հնարավոր է դրա հետքի միջոցով ձեզ ձերբակալել:
  7. Մարմնում այնքան երկաթ կա, որ հնարավոր է 3 դյույմանոց մեխ պատրաստել: Եթե երբևէ արյուն փորձել եք, ապա գիտեք, որ այն թեթեևակի մետաղական համ ունի: Այդ համը պայմանավորված է արյան մեջ երկաթի բարձր պարունակությամբ: Այդ երկաթի դուրսբերման միջոցով կարող եք ձեռք բերել փոքր մեխ ու խիստ սակավարյունություն (անեմիա):
  8.  Արյան ամենատարածված տեսակը O-ն է: Այն կարող է ներարկվել A և B արյան տեսակ ունեցող մարդուն: Ամենահազվադեպ արյան տեսակը A-H-ն է. դրա բացահայտումից ի վեր այն հայտնաբերել են 100-ից քիչ մարդկանց մոտ:
  9. Շրթունքների կարմիր գույնը պայմանավորված է մաշկի անմիջապես տակ գտնվող մանր մազանոթների առկայությամբ: Այս մազանոնթերում, սովորաբար, թթվածնի պարունակությունը շատ բարձր է լինում, և արյունը վառ կարմիր գույնի է լինում: Սրանով է բացատրվում արյան մեծ քանակությամբ կորստի կամ սակավարյունության ժամանակ շրթների գունատվելը, ցուրտ եղանակի ժամանակ դրանց կապտելը: Սառնությունից մազանոթները սեղմվում են, և արյունը՝ թթվածին կորցնելով մգանում է:

 

 

Տարբեր

Մի քանի փաստեր մարմնի տարբեր մասերի մասին:

  1. Որքան ցուրտ է այն սենյակը, որտեղ քնում եք, այնքան մեծ է վատ երազ տեսնելու հավանականությունը: Պատճառը դեռ ամբողջովին բացահայտված չէ:
  2. Արցունքն ու լորձը պարունակում են մի էնզիմ (լիսոզիմ), որը կարողանում է շատ բակտերիաների բջջապատերը քանդել: Սա, իրականում, ի շահ մեզ է, քանզի քթի, կոկորդի լորձաթաղանթները, ինչպես նաև արցունքները օրգանիզմը պաշտպանում են մանրէներից:
  3. 30 րոպեի ընթացքում մարդու մարմինն այնքան ջերմություն է արտադրում, որ բավական է 1 գալոն ջուրը եռման աստիճանի հասցնելու համար: Մարմինը մեծ քաքանակությամբ կալորիաներ է արձակում օրգանիզմը 98.6 հաստատուն ջերմաստիճանի մակարդակում պահելու նպատակով:
  4. Վախեցած ժամանակ ականջն ավելի շատ ականջակեղտ է արտադրում: Հնարավոր է, որ վախեցած ժամանակ արտազատված քիմիական նյութերն ու հորմոնները՝ ականջակեղտի տեսքով, անտեսանելի ազդեցություն են թողնում մարդու օրգանիզմի վրա: Հետազոտությունների արդյունքում ենթադրվում է, որ վախի ազդեցության տակ ականջն ավելի շատ ականջակեղտ է արտադրում, սակայն պատճառները դեռ անհայտ են:
  5. «Ինքնախուտուտը» չի աշխատում: Նույնիսկ «ամենախուտուտվող» մարդու դեպքում: Պատճառն այն է, որ ուղեղը արդեն ունեցած տեղեկատվությամբ գուշակում է խուտուտ տալու պահը: Ու քանի որ ուղեղը գիտի, թե որտեղից է սկսվելու ու ավարտվելու խուտուտը, այն նույն ձևով չի արձագանքում դրան, ինչպես կարձագանքեր, որբ ուրիշը ձեզ խուտուտ տար:
  6. Ձեռքերի լայն բացվածքի երկարությունը հավասար է ամբողջ մարմնի երկարությանը: Իհարկե, ոչ ամենայն ճշգրտությամբ, սակայն ձեռքերի բացվածքը հասակի բավականաչափ լավ մոտավոր հաշվարկ է:
  7. Մարդը միակ կենդանին է, որ զգայական արցունքներ է արտադրում: Կենդանական աշխարհում մարդն ամենալացկան երեխան է: Մարդը միակ կենդանին է, որ լալիս է սիրելիին կորցնելու, վատ օր ունենալու ու այլ բաների համար:
  8. Աջլիկները, միջին հաշվարկով, ձախլիկներից 9 տարի երկար են ապրում: Պատճառը գենետիկական չէ: Պարզապես ամենօրյա օգտագործման գործիքները հիմնականում նախատեսված են աջլիկների համար, և երբ ձախլիկները փորձում են դրանցից օգտվել, ամեն տարի արդյուքնում գրանցվում են վտնագավոր վնասվածքներ ու մահվան դեպքեր:
  9. Կինը տղամարդուց ավելի քիչ կալորիա է այրում. օրական միջինը 50 կալորիա: Տղամարդն ավելի հեշտությամբ է կալորիաներն այրում: Իսկ վերարտադրողականության գլխավոր դերակատարումը ստանձնած կնոջը ավելի շատ ճարպային զանգված է հարկավոր: Այս պատճառով կնոջ մարմինը ճարպից այդքան հեշտությամբ չի հրաժարվում, ինչպես տղամարդու մարմինը:
  10. Առանձնահատուկ մատնահետքերով միակ կենդանիները կոալաներն ու պրիմատներն են: Մարդը, մեծ անպոչ կապիկն ու կոալան կենդանական աշխարհում միակ կենդանիներն են, որ մատների ծայրերին ուրույն հետքեր ունեն: Պրիմատների շրջանում անցկացված հետզոտությունների արդյունքում պարզվել է, որ նույնիսկ կլոնավորված առանձնյակները տարբերվող մատնահետքեր ունեն:
  11. 100. Քթի ու շրթների միջև գտնվող ոլորքը անուն ունի: Այն անվանում են ֆիլտռում (philtrum): Գիտնականները դեռևս փորձում են գտնել ոլորքի իմաստը: Հին հույները կարծում էին, որ դա մարմնի ամենաէրոգեն հատվածներից է:

 

Աղբյուր-http://icantseeyou.typepad.com/my_weblog/2008/02/100-very-cool-f.html

 

Էմմա Կիրակոսյան

Զատկի տոնակատարությունները աշխարհի տարբեր երկրներում

Զատիկը, ինչպես գիտենք, քրիստոնեական տոնախմբություն է, որի ժամանակ տոնվում է Քրիստոսի հարությունը՝ ինչպես նկարագրված է Նոր Կտակարանում: Տոնի առաջին փաստերը սկսվում են 2-րդ դարի կեսերից: Զատկի տոնակատարությունները ամբողջ աշխարհում տարբեր են:

            Ֆինլանդիա

01-Finland

Սկանդինավյան այս երկրում երեխաները գլխակապերով, մրոտած դեմքերով,  ուռենու տերևներ, ցախավելներ ու սրճամաններ քարշ տալով քայլում են փողոցներով և մուրում: Արևմտյան Ֆինլանդիայի որոշ մասերում  Զատկի Kիրակի օրը մարդիկ խարույկներ են վառում: Սա սկանդինավյան սովորույթ է, որը ծագել է այն համոզմունքից, թե կրակի բոցերը քշում են Բարի Ուրբաթից մինչև Զատկի Կիրակի ընկած շրջանում ցախավելների վրա թռչող վհուկներին:

 

            Լեհաստան

poland

Իրար ջրելը Զատկի լեհական տոնախմբությունն է, որը նրանք անվանում են Սմինգուս-Դինգուս: Տղաները Զատկի Երկուշաբթի օրը փորձում են ջրել մարդկանց՝ լինի դա դույլերով, ջրային հրացաններով կամ ցանկացած բանով (ինչ-որ բան հիշեցրեց, չէ՞): Ըստ լեգենդի, թրջվող աղջիկները նույն տարվա ընթացքում կամուսնանան: Այս թարմացնող սովորույթը առաջացել է 966 թվականի Զատկի Երկուշաբթի օրը՝ լեհ արքայազն Միեսզկոյի մկրտությունից:

Ինչպես նաև, Լեհաստանում տանուտերին թույլ չեն տալիս մասնակցել իր տան ավանդական Զատկի հացի թխմանը, այլապես համոզված են, որ նրա մորուքը կդառնա կանաչ գույն, և խմորը չի բարձրանա:

 

            Հո, Ֆրանսիա

france_612

Եթե Զատկի Երկուշաբթի օրը Ֆրանսիայի այս հարավային քաղաքում լինեք, չմոռանաք ձեզ հետ վերցնել պատառաքաղ: Ամեն տարի քաղաքի գլխավոր հրապարակում մատուցվում է հսկայական օմլետ (կամ ձվածեղ, ինչպես կուզեք): Եվ երբ ասում ենք հսկայական, նկատի ունենք ՀՍԿԱՅԱԿԱՆ. օմլետը պատրաստվում է 4500 հավկիթով և բավարարում է մինչ 1000 մարդու: <<Ծագումնաբանական>> պատմությունն այսպիսին է. երբ Նապոլեոնն իր բանակի հետ ճամփորդում էր հարավային Ֆրանսիայով, նա կանգ առավ մի փոքրիկ քաղաքում՝ օմլետ ուտելու:  Օմլետն իրեն այնքան դուր եկավ, որ նա քաղաքի մարդկանց  պատվիրեց հավկիթներ հավաքել և իր բանակի համար հաջորդ օրը հսկա օմլետ պատրաստել:

 

            Քորֆու, Հունաստան

04-Corfu-Greece

Սուրբ Շաբաթի առավոտյան հունական Քորֆու կղզում տեղի է ունենում ավանդական <<անոթների նետումը>>. մարդիկ պատուհաններից նետում են ծաղկամաններ, թավաներ ու այլ իրեր: Ոմանքասումեն, որ սովորույթըծագելէվենետիկցիներից, ովքերԱմանորինդուրսեննետումիրենցամբողջունեցվածքը: Ուրիշներնէլկարծումեն, թեծաղկամաններընետելովողջունումենգարնանը՝խորհրդանշելովնործաղկամաններումհավաքվելիքուծաղկելիքբույսերը:

Իսկ ընդհանրապես, Հունաստանում հավկիթները ներկում են կարմիր գույնով (ինչպես որ մենք), որը խորհրդանշում է Քրիստոսի թափած արյունը մարդկության մեղքերի համար:

 

               Նորվեգիա

05-Norway

ՆորվեգացիներիհամարԶատիկըքրեական նովելներընթերցելուհամաժողովրդականժամանակէ: Այսընթացքումհրատարակչություններըգրքերըհրատարակումենհատուկ <<Զատկայինթրիլլեռներ>> խորագրով, որոնքհայտնիենՊաասկեկրիմմենանվանոմով: Ասումեն, որտրադիցիանսկսվելէ 1923 թվականին, երբգրքիհրատարակչություննիրնորքրեականգիրքըգովազդելէթերթերիդիմացիէջերին: Գովազդներնայնքաննմանէիննորությունների, որմարդիկայդպեսէլչենիմացել, որ դահրատարակչայինաճպարարությունէր:

 

         Հռոմ, Իտալիա

Pope Benedict XI Delivers His Easter 'Urbi et Orbi' Blessing

ԲարիՈւրբաթօրըՊապըառաջնորդումէԽաչիՃանապարհը. վառվողջահերովհսկախաչըլուսավորումէերկինքը 14 կայաններում: ՊատարագըմատուցվումէՍուրբՇաբաթիերեկոյանևԶատկիԿիրակիօրը: ՀազարավորմարդիկհավաքվումենՍուրբՊետրոսիհրապարակումուսպասումՊապի օրհնություններին եկեղեցուպաշգամբից, որըկոչվումէ Urbi et Orbi` ՔաղաքինևԱշխարհին:

 

         Չեխիա ևՍլովակիա

czech1

ԶատկինուղևորվումեքԵվրոպայիարևելյանայսերկրնե՞րը: Եթեայո, ապաուշադիր եղե՛ք: ԶատկիԵրկուշաբթիօրը, ըստսովորույթի, տղամարդիկժապավեններովզարդարվածուռենուճյուղերովհարվածումենկանանցհետույքներին: Լեգենդիհամաձայն, ուռենու ճյուղերը պիտի կենսունակություն ու պտղաբերություն փոխանցեն կանանց, քանզի ուռենին գարնանը ծաղկող առաջին ծառն է:Հարվածներըընդունվումենորպեսխաղիպեսմիբան, և ցավեցնելունպատակչունեն:

 

            Վերգես, Իսպանիա

verges spain

Միջնադարյան Վերգես քաղաքում Ավագ Հինգշաբթի օրը տեղի է ունենում <<dansa de la mort>>-ը՝ <<մահվան պարը>>: Մարդիկ կմախքի նմանությամբ զգեստներ են հագնում ու փողոցնրով շրջում են: Երթի ավարտին սարսափելի կմախքները աճյունի մոխիրներով լի արկղեր են կրում: Սարսափազդու պարը սկսում է կեսգիշերին ու շարունակվում մինչ վաղ առավոտ:

 

            Այակուչո, Պերու

peru

Այակուչոյում կան 33 եկեղեցիներ (յուրաքանչյուրը խորհրդանշում է Հիսուսի կյանքի մեկ տարին): Ուստի զարմանալի չպիտի լինի, որ կենտրանական Պերուի այս լեռնային քաղաքում Սուրբ Շաբաթը ջերմեռանդորեն  է տոնվում: Զատկին նախորդող 10 օրերի ընթացքում ծաղկազարդ փողոցներում անցակցվում են պարեր, բաց շուկաներ, ծիսական երթեր, և գիշերային երկինքը լուսավորվում է հրավառությամբ: Զատկի Կիրակիից առաջ մարդիկ հավաքվում են 12 ազգային ուտեստներով սեղանի շուրջ խնջույքի: Ամենասիրելի ուտեստներից է չիրիուչուն՝ խառը մսերից ու երգիպտացորենից բաղկացած կերակուր:

 

 

         Վաշինգտոն, ԱՄՆ

usa

Արդեն 130 տարի է, ինչ Սպիտակ Տունն իր Հարավային Մարգագետնում կազմակերպում է Զատկի Հավկիթի Գլորումը (“Easter Egg Roll”): Վերջինս իրենից հիմնականում ներկայացնում է մեծ գդալով խաշած ու նախշազարդ հավկիթի գլորում: Բայց վերջին ժամանակերս արարողությանը կարող եք հանդիպել երաժշտական խմբերի, արհեստավորների, ինչպես նաև կարող եք հավկիթի որսի դուրս գալ ու մասնակցել սպորտային խաղերի: Օրինակ՝ այս տարվա թեման է “Ready, Set, Go!”(<<Պատրա՛ստ, գնացի՛նք>>). ներառված են լինելու ակտիվ խաղեր, որոնց միջոցով երեխաներին քաջալերելու են ակտիվ և առողջ կյանք վարել:

Իսկ ընդհանուր վերցրած, ԱՄՆ-ում Զատիկը կապված է շոկոլադե կոնֆետների, նապատսակների ու հավկիթների որսերի հետ:

 

            Հունգարիա

Hungary

<<Ցանումը>>՝ հունգարական հայտնի Զատկի տոնակատարությունը, տեղի է ունենում Զատկի Երկուշաբթի օրը: Տղաները աղջիկների վրա ցանում են անուշաբույր հեղուկներ կամ օծանելիքով ջուր: Նախկինում երիտասարդները դույլերով ջուր էին լցնում աղջիկների վրա, բայց հիմա օգտագործում են օծանելիք ու անուշահոտություններ և խնդրում, որ իրենց համբուրեն: Մարդիկ համոզված էին, որ ջուրը մաքրող, բուժող ու պտղաբերությունը խաթարող ազդեցություն ունի:

 

            Սաալֆելդ, Գերմանիա

germanygermany1

Գերմանիայի արևելքում գտնվող այս քաղաքում Զատիկը հոմանիշ է հավկիթներով զարդարված մի ծառի, որը, քիչ թե շատ, տեղացիների հպարտությունն  է: 40 տարուց ավել է, ինչ քաղաքի նշանավոր ընտանիքներից մեկն իր այգու խնձորենին ձևավորում է գեղեցիկ ու գունավոր Զատկի հավկիթներով: Ինչը սկսվեց դյուժին ու կես արհեստական հավկիթներով, հիմա դարձել է հիասքանչ մի հավաքածու, որն ավարտելու համար մոտ 2 շաբաթ ժամանակ է պահանջում: Անցյալ տարվա ծառը զարդարված էր 9800 հավկիթով, որոնցից շատերի վրա նկարված են եղել, արտասովոր դետալներով, բնատեսարաններ ու քաղաքներ:

 

 

աղբյուրներ

http://www.womansday.com/life/easter-traditions-from-around-the-world-105074

http://www.epicurious.com/articlesguides/holidays/easter/traditions-germany

 

Էմմա Կիրակոսյան

 

 

Քլայվ Սթեյփլս Լյուիս

Քլայվ Սթեյփլս Լյուիս

Քլայվ Սթեյփլս Լյուիսը (անգլերեն՝ Clive Staples Lewis, 1898թ նոյեմբերի 29-1963թ նոյեմբերի 22) բրիտանացի նովելիստ, պոետ, ակադեմիկ, գրական քննադատ, էսսեիստ, մեդիվալիստ, սիրողական աստվածաբան ու քրիստոնեական ապոլոգետիկ էր: Իրեն լայն ճանաչում են բերել իր գեղարվեստական ու քրիստոնեական ապոլոգետիկ աշխատությունները:

Ըստ «Ուրախությունից անակնկալի եկած» ինքնակենսագրականի, մանուկ ժամանակ մկրտվել է Իռլանդիայի Եկեղեցում, բայց դեռահասության ժամանակ հեռացել է իր հավատքից: Այնուամենայնիվ, 32 տարեկանում վերադառցել է քրիստոնեական հավատքին: Հավատքը խորը ազդեցություն է ունեցել իր աշխատությունների վրա, և պատերազմի ընթացքում հեռարձակված քրիստոնեության մասին իր ռադիոհաղորդումներն իրեն մեծ ճանաչում են բերել:

Լյուիսը 1956թ ամուսնացել է ամերիկացի գրող Ջոյ Դեվիդմենի հետ, ով 17 տարով փոքր էր իրենից: Սակայն կինն ամուսնությունից 4 տարի անց մահանում է՝ քաղցկեղի պատճառով: 3 տարի անց երիկամային անբավարարությունից մահանում է Լյուիսը: 2013թ՝ մահվան 50 ամյակին, Վեսթմինսթերյան Աբբայությունում հարգանք է մատուցվել գրողի հիշատակ: Քլայվ Լյուիսի աշխատանքները թարգմանվել են ավելի քան 30 լեզուներով ու վաճառվել միլինավոր պատճեններով:

 

Մանկությունը

Քլայվ Լյուիսը ծնվել է 1898թ նոյեմբերի 29-ին Հյուսիսային Իռլանդիայի մայրաքաղաք Բելֆաստում: Լյուիսի պապը՝ Ռիչարդը 19-րդ դարի կեսերին Ուելսից տեղափոխվել է Իռլանդիա: Հայրն Ալբերտ Ջեյմս Լյուիսն էր (մասնագիտությամբ փաստաբան), մայրը՝ Ֆլորենս Օգուստա Լյուիսը, ով Անգլիկան եկեղեցու հովվի դուստրն էր: Ուներ ավագ եղբայր՝ Ուարրեն Համիլթոն Լյուիսը:

4 տարեկանում, երբ Լյուիսի շուն Ջեքսին սատկեց ավտովթարի պատճառով, Լյուիսը հայտարարեց, որ իր անունն այդուհետ Ջեքսի է: Դրանից հետո նա ոչ մի այլ անվան չէր արձագանքում: Հետագայում ընդունեց Ջեք անունը, որով էլ ճանաչվեց ընտանիքի ու ընկերների շրջանում: 7 տարեկանում ընտանիքով տեղափոխվեցին Արևելյան Բելֆաստի Ստրենդթաուն թաղամաս, «Լիթթլ Լիա»՝ Լյուիսի մանկության տունը:

Լիթթլ Լիա, Լյուիսների տունը 1905-1930 թվականներին(Լիթթլ Լիա, Լյուիսների տունը 1905-1930 թվականներին)

Որպես փոքրիկ տղա՝ խիստ հետաքրքրված է եղել անտրոպոմորֆիկ կենդանիներով, հաճախ գրել ու պատկերել է իր սեփական կենդանական պատմվածքները (եղբոր հետ ստեղծել է գրական «Բոքսեն» աշխարհը՝ բնակեցված ու կառավարված կենդանիների կողմից):

Լյուիսը սիրում էր ընթերցել: Հոր տանը շատ գրքեր կային, ուստի ընթերցելու համար գիրք գտնելը համարում էր այնքան հեշտ, «որքան դաշտում խոտի նոր շյուղ գտնելը»:

Նախքան մոր քաղցկեղից մահանալը՝ Լյուիսը կրթություն է ստացել մասնավոր ուսուցիչների կողմից: Դրանից հետո՝ 1908թ, ուղարկվում է Ուեթֆորդի Ուինյարդ դպրոց, ուր իր եղբայրն ընդունվել էր 3 տարի առաջ: Դպրոցը, սակայն, մի քանի տարի անց փակվեց՝ աշակերտների սակավության պատճառով:ետո Լյուիսը մի քանի ամիս ուսանեց Քեմփբելլի Քոլեջում, որտեղից դուրս եկավ շնչառական խնդիրների պատճառով: Նրան ուղարկեցին Ուորսեթշայրի Մալվերն՝ առողջարանային քաղաք, որտեղ սովորեց Չերբուրգ Հաուզ նախապատրաստական դպրոցում: Այս տարիների ընթացքում թողնում է իր մանկությունից եկած քրիստոնեական հավատքն ու դառնում աթեիստ՝ հետաքրքվում առեղծվածայինով ու դիցաբանությամբ: 1913թ ընդունվում է Մալվերն Քոլեջ, որն իր համար հասարակայնորեն մրցակցային էր. այստեղ էլ ուսանում է մինչ հաջորդ տարվա հունիսը: Դրանից հետո մասնավոր ուսանում է իր հոր նախկին ուսուցիչ Ուիլյամ Թ. Քըրքփեթրիքի մոտ:

Դեռահաս տարիներին տարված է եղել իսլանդական ավանդազրույցներում պահպանված սկանդինավյան հինավուրց գրականությամբ (երգեր ու լեգենդներ), որոնք անվանել է «Հյուսիսայնություն»: Այս լեգնենդերն իր մեջ ուժեղացրին ներքին մղումը, որն էլ հետագայում անվանեց «ուրախություն»: Սկսեց սիրել բնությունը. այն հիշեցնում էր Հյուսիսի պատմվածնքերի մասին, որոնք էլ իրենց հերթին հիշեցնում էին բնության գեղեցկության մասին: Հեղինակի դեռահաս տարիքի գրությունները հեռացան կենդանական պատմվածքներից. Լյուիսը սկսեց օգտագործել արվեստի տարբեր տեսակներ (էպիկական բանաստեղծություն և օպերա) սկանդինավյան դիցաբանության ու բնության հանդեպ իր հետաքրքրությունը նկարագրելու համար: Քըրքփեթրիքի հետ ուսանելն իր մեջ հունական գրականության ու դիցաբանության հանդեպ սեր ծնեց ու բարելավեց բանավիճային ու հիմնավոր կշռադատման հմտությունները: Լյուիսը 1916թ Օքսֆորդի Համալսարանի Քոլեջում կրթաթոշակ է ստանում:

 

«Իմ Իռլանդական Կյանքը»

Լյուիսն Անգլիա ժամանելու սկզբում մշակութային շոկ է ապրում. «Ոչ մի անգլիացի չի հասկանա Անգլիայի՝ ինձ վրա թողած առաջին տպավորությունները»,- գրել է «Ուրախությունից անակնկալի եկած» ինքնակենսագրականի մեջ՝ շարունակելով, – «Անգլիական տարօրինակ ակցենտները, որոնք ինձ շրջապատել էին, կարծես դևերի ձայներ լինեին: Սակայն ամենավատն անգլիական երկրապատկերն էր … Վեճը հարթելու պահին մեջս ատելություն հղացավ, ու այն բուժելու համար շատ տարիներ պահանջվեցին»:

Քլայվ Լյուիսը տղա ժամանակվանից սուզվել էր առաջին հերթին սկանդինավյան, հունական, ապա՝ իռլանդական դիցաբանության մեջ, հետաքրքրություն էր դրսևորել իռլանդերենի հանդեպ (սակայն բավարար փաստեր չկան այն մասին, որ սովորել է այդ լեզուն): Հետաքրքրված էր Վիլյամ Բաթլըր Յիթս իռլանդացի գրողի գործերով, մասնավորապես այն փաստով, որ վերջինս բանաստեղծության մեջ օգտագործել է Իռլանդիայի կելտական ժառանգությունը: Ընկերոջն ուղղված նամակի մեջ Լյուիսը գրել է. «Այստեղ բացահայտել եմ ճիշտ իմ սրտից բխող մի գրողի, որով դու նույնպես կհիանաս՝ Վիլյամ Բաթլըր Յիթս: Նա գրում է բանաստեղծություններ ու ներկայացումներ հազվագյուտ հոգիների ու մեր հին իռլանդական դիցաբանության գեղեցկության մասին»: 1921թ Լյուիսը Յիթսի հետ հանդիպել է 2 անգամ: Զարմացած Յիթսի ու Կելտական Վերակենդանացման (19-20-ական դարեր) հանդեպ իր ժամանակակիցների անտարբերությամբ, Լյուիսը գրել է. «Հաճախ զարմանում եմ, թե Յիթսն իմ հանդիպած մարդկանց մեջ որքան արհամարհված է. թերևս իր հրապուրանքը միանգամայն իռլանդական է: Եթե, այո, ապա շնորհակալություն աստվածներին, որ ես իռլանդացի եմ»:

Գործունեության սկզբում Լյուիսը մտածում էր իր աշխատանքներն ուղարկել Դուբլինի գլխավոր հրատարակչություններին, գրելով. «Եթե իմ աշխատությունները երբեևէ ուղարկեմ հրատարաչություն, երևի կփորձեմ «Մանսուել»-ին՝ այն դուբլինյան ժողովրդին, ու ինձ կկապեմ իռլանդական դպրոցին»:

Քրիստոնյա դառնալուց հետո Լյուիսի հետաքրքրությունը ձգվեց դեպի քրիստոնեական հոգևորությանը ու հեռու հեթանոսական կելտիկ միստիցիզմից:

Լյուիսը երբեմն անգլիացիների հանդեպ որոշակի շովինիզմ է դրսևորել: Մեկ այլ իռլանդացու հետ հանդիպումը նկրագարելով, նա գրել է. «Բոլոր իռլանդացիների պես, ովքեր հանդիպում են Անգլիայում, մեր հանդիպումն ավարտվեց անգլո-սաքսոնյան ցեղի անհաղթահարելի թեթևամտության ու ձանձրալիության քննադատություններով: Վերջիվերջո, կասկած չկա, որ իռլանդացիները միակ ժողովուրդն են. իրենց բոլոր մեղքերը հաշվի առնելով, ինձ հաճելի չէր լինի ապրել ու մահանալ այլ ժողովրդի մեջ»: Ամբողջ կյանքի ընթացքում Անգլիայում փնտրել է իռլանդացիների ընկերակցությունն ու կանոնավոր կերպով այցելել է Հյուսիսային Իռլանդիան (նույնիկս 1958թ մեղրամիսն է այնտեղ անցկացրել): Սա նա կոչել է «իմ իռլանդակայն կյանքը»:

Տարբեր քննադատներ ենթադրել են, որ իր հայրենի Բելֆաստում սեկտաների կոնֆլիկտի համար ունեցած անհանգստությունն է Լյուիսին ուղղորդել քրիստոնեության էկումենիկ (համընդհանուր) տեսակին հետևելուն: Ինչպես որ մի քննադատ ասել է, Լյուիսը «բազմիցս գովերգել է քրիստոնեական հավատքի բոլոր ճյուղերը, շեշտելով քրիստոնյաների միաբանության կարիքը այն բանի շուրջ, ինչը կաթոլիկ գրող Գիլբերթ Քեյթ Չեսթերթոնի անվանել է «Սոսկ քրիստոնեություն»՝ բոլոր հարանվանությունների (դենոմինացիաների) կիսած դոկտրինալ հավատքի միջուկը: Մյուս կողմից, Տորոնտոյի Համալսարանից Փոլ Սթիվենսը գրել է, որ «Լյուիսի սոսկ քրիստոնեությունը դիմակել է հնաոճ ուլստերացի (հյս. իռլանդացու) բողոքականի քաղաքական նախապաշարմունքը, Բելֆաստի միջին խավի անդամի, ում համար նույնիսկ 1950-60-ականներին Հյուսիսային Իռլանդիայից հետ քաշվելը անտրամաբանելի էր»:

 

Առաջին Աշխարհամարտ

1917թ Լյուիսը թողնում է իր դասընթացները Բրիտանական Բանակում կամավոր դառնալու համար: Առաջին Աշխարհամարտի ընթացքում նրան ուղարկեցին Սոմերսեթ Լայթ Հետևակի 3-րդ Գումարտակ: Լյուիսն իր 19-րդ ծննդյան օրը Ֆրանսիայում ժամանում է Սոմմ Արահետ, որտեղ ընթանում էր խրամատային կռիվ:

1918թ ապրիլի 15-ին բրիտանական ռումբն իր թիրախից հետ է ընկնում: Արդյունքում Լյուիսը վիրավորովում է, և իր երկու կոլեգաները զոհվում են: Կազդուրման ժամանակ Լյուիսը տառապում է դեպրեսիայով ու տան կարոտով: Հոկտմեբերին՝ ապաքինումից անմիջապես հետո, Անգլիայի Էնդովր քաղաքում Լյուիսին նշանակում են ծառայության: 1918թ դեկտմեբերին նրան դեմոբիլիզացնում են. Լյուիսը վերադառնում է իր դասընթացներին:

 

Վերադարձն Օքսֆորդի Համալսարան

1920թ ստանում է Honour Moderations (Mods)-ում (Օքսֆորդի Համալսարանի քննությունների շարք հունական ու լատինական գրականությունից) ստանում է Առաջին Կարգի Շքանշան, 1922թ՝ Greats-ում Առաջին Կարգի Շքանշան (փիլիսոփայություն ու հին պատմություն), 1923թ՝ Անգլերեն լեզվի Առաջին Կարգի Շքանշան: 1924թ Համլսարանի Քոլեջում դառնում է փիլիսոփայության դասուսույց: 1925թ Մագդաղեն Քոլեջում (որը Օքսֆորդի Համալսարանի քոլեջներից մեկն է) դառնում է Անգլիական Գրականության դասուսույց. այստեղ աշխատում է մինչ 1954թ (29 տարի):

 

Ջեյն Մուր

Բանակային պատրաստություն անցնելիս Լյուիսի սենյակային հարևանն էր մեկ այլ կադետ՝ Էդվարդ Քորտնի Ֆրանցիս «Փեդի» Մուրը (1898-1918): Վերջինիս քույրը՝ Մաուրին Մուրը, ասել է, որ Լյուիսն ու Փեդին երկկողմանի դաշինք էին կնքել. եթե նրանցից մեկնումեկը զոհվեր պատերազմում, կենդանի մնացածը հոգ կտաներ իրենց երկուսի ընտանիքների համար: Փեդին զոհվում է գործողության ժամանակ 1918թ., ու Լյուիսը պահում է իր խոստումը: Փեդին ծանոթացրել էր Լյուիսին իր մոր՝ Ջեյն Քինգ Մուրի հետ, և նրանց միջև միանգամից ընկերություն էր ձևավորվել: Կնոջ հետ ընկերությունը Լյուիսի համար հատկապես կարևոր էր իր ապաքինման ընթացքում, քանզի իր հայրը նրան չէր այցելում: Լյուիսն ապրում էր տիկին Մուրի հետ ու հոգ էր տանում նրա մասին մինչ 1940թ, երբ վերջինս տեղափոխվեց հիվանդանոց: Լյուիսը նրան ներկայանցում էր որպես իր մայրը (նույնիսկ նամակներում): Գրողը, ում մայրը մահացել էր, երբ նա ընդամենը երեխա էր, իսկ հայրը հեռու էր, ուշադրույթուն պահանջող ու էկսցենտրիկ, Ջեյն Մուրի հետ խորապես գորովալից ընկերություն ձևավորեց:

Լյուիսի կենսագրության Էնդրու Նորման Ուիլսոնի հրատարակությունը Մուրի ու Լյուիսի հարաբերությունների մասին նոր ենթադրություններ վեր հանեց: Ուիլսոնը (ով Լյուիսին երբեք չէր հանդիպել) փորձեց առաջ բերել այն, թե նրանք որոշ ժամանակ սիրեկաններ են եղել: Այս կենսագրական հրատարակությունը միակը չէր, որ անդրադարձել էր այս թեմային: Ջորջ Սեյերը, ով Լյուիսին ճանաչել է 29 տարի, իր «Ջեք. Ք. Ս. Լյուիսի կյանք» աշխատության մեջ փորձել է Լյուիսի՝ քրիստոնյա դառնալուց 14 տարի առաջ ընկած ժամանակահատվածում ընկած հարաբերության վրա լույս սփռել: Նա գրել է. «Արդյո՞ք նրանք սիրեկաններ էին: Լյուիսին 1920-ականներին լավ ճանաչած Օուեն Բարֆիլդը մի անգամ ասել է, որ հավանականությունը «50-50» է: Չնայած՝ նա 26 տարով մեծ էր Լյուիսից, դեռ գեղեցիկ կին էր, ու Լյուիսը հրապուրված էր նրանով: Սակայն տարօրինակ է. եթե նրանք սիրեկաններ են եղել, ինչու՞ է Լյուիսը նրան «մայրիկ» անվանել: Նաև գիտենք, որ նույն ննջարանը չեն կիսել: Առավել հավանական է, որ Լյուիսը տիկին Մուրի հետ կապված էր իր որդուն՝ Փեդիին տված խոստաման պատճառով, ու վերջինս ավելի ցայտուն է դառնում ու ամրանում Մուրի հանդեպ ունեցած որդիական սիրով»: 1997թ հրատարկության մեջ Սեյերը միտքը փոխել է. «Ստիպված էի Լյուիսի ու տիկին Մուրի հարաբերության մասին կարծիքս վերափոխել: Գրքիս 8-րդ գլխում նշել էի, որ համոզված չեմ նրանց հարաբերության մասին: Սակայն տիկին Մուրի դստեր՝ Մաուրինի հետ զրուցելուց հետո, դատելով Դը Քլինզ տանը նրանց ննջարանների դասավորությունը, համոված եմ, որ նրանք սիրեկաններ էին»:

Լյուիսը տիկին Մուրի մասին միշտ լավ է խոսել, Սեյերին ասելով, թե «Նա մեծահոգի էր ու ինձ էլ սովորեցրեց լինել մեծահոգի»: 1917թ իր մանկության ընկեր Արթուր Գրիվզին ուղղված նամակում Լյուիսը գրել է, որ Արթուրն ու տիկին Մուրը աշխարհում 2 ամենակարևոր մարդիկ էին իր համար:

1930թ Լյուիսն ու իր եղբայր Ուարենը, տիկին Մուրի ու Մաուրինի հետ, տեղփոխվում են Դը Քլինզ տուն, որը գտնվում էր Օքսֆորդի արվարձաններում: Տան գնմանը ֆինանսապես մասնակցել են բոլորը, ու տունը ժառանգել է Մաուրինը:

Ջեյն Մուրը վերջին տարիներին տառապել է տկարամտությունից (դեմենտիա): Վերջիվերջո տեղափոխվել է ծերանոց, ուր Լյուիսը նրան ամեն օր այցելել է: Ջեյն Մուրը մահացավ 1951թ, ծերանոցում:

 

Հավատափոխությունը դեպի քրիստոնեություն

Լյուիսը մեծացել է հոգևոր ընտանիքում. նրանք հաճախել են Իռլանդիայի Եկեղեցի: 15 տարեկանում դարձել է աթեիստ, չնայած հետագայում իրեն նկարագրել է որպես                        «պարադօքսայինորեն շատ ջղային Աստծո վրա՝ Նրա գոյություն չունենալու պատճառով»: Լյուիսը քրիստոնեությունից սկսեց հեռանալ, երբ կրոնը սկսեց դիտել որպես ամենօրյա պարտադիր գործ ու պարտավորվածություն: Այս ընթացքում նրան հետաքրքրեց առեղծվածայինը, քանզի իր ուսումնասիրությունները ներառում էին նման թեմաներ: Որպես աթեիզմի ամենաուժեղ փաստարկներ ունեցող մարդ, Լյուիսը մեջբերել է Լուկրեցիուսին (Տիտոս Լուկրեցիուս Կարուս, հռոմեացի պոետ ու փիլիսոփա).

(De rerum natura, 5.198-9)

Եթե Աստված ստեղծած լիներ աշխարհը, այն չէր լինի

Այսքան փխրուն ու մեղավոր, ինչպես որ մենք այն տեսնում ենք:

Լյուիսին աթեիզմից հեռացրել է Ջորջ ՄըՔդոնալդի աշխատությունների հանդեպ հետաքրքրությունը: Սա ակնհայտ է Լյուիսի «Մեծ բաժանումը» աշխատության 9-րդ գլխում, երբ  կիսա-ինքնակենսագրական գլխավոր կերպարը երկնքում հանդիպում է Ջորջ ՄըՔդոնալդին:

«… Ես դողալով փորձեցի ասել այդ մարդուն, թե իր գրածներն ինչ էին արել ինձ համար: Փորձեցի նրան ասել, որ ցուրտ մի երեկո Լեդերհեդի կայարանում առաջին անգամ գնածս «Ֆանտաստես»-ը (այդ ժամանակ թերևս 16 տարեկան էի) այն է նշանակել ինձ համար, ինչ Դանթեի համար՝ Բեատրիսին առաջին անգամ տեսնելը՝ «Այստեղ է սկսվում նոր կյանքը»: Սկսեցի խոստովանել, թե զուտ երևակայության ասպարեզում  այդ Կյանքը որքան ուշ էր սկսել. դանդաղ ու դժկամությամբ ես ընդունել էի, որ ՄըՔդոնալդի քրիստոնեական աշխարհը դրա հետ պատահական կապից ավելին ուներ, որքան էի ջանացել չտեսնել այն արժեքի իրական անունը, որին հանդիպել էի իր գրքերում: Այդ արժեքի անունը Սրբություն էր»:

Լյուիսը աստիճանաբար վերադարձավ քրիստոնեությանը: Դրան նպաստել են իր Օքսֆորդի կոլեգա ու ընկեր Ջ. Ռ. Տոլկիենի (ում հետ հավանաբար ծանոթացել է 1926թ մայիսի 11-ին) փաստարկներն ու Գ. Ք. Չեսթերթոնի «Հարատև Մարդը» գիրքը: Մինչ իր հավատափոխությունը կռվել ու դիմադրել է՝ նշելով, որ քրիստոնեությանն է բերվել, ինչպես անառակ՝ «խփելով, պայքարելով, զայրացած ու աչքերն ամեն ուղղությամբ թեքելով՝ փախչելու հնարավորություն գտնելու համար»:  Իր վերջին պայքարը նկարագարել է «Ուրախությունից անակնկալի եկած» ինքնակենսագրականում.

«Պիտի ինձ Մագդաղեն Քոլեջի սենյակում միայնակ պատկերացնեք, գիշերը գիշերի հետևից: Ամեն անգամ, երբ միտքս աշխատանքիցս մի վայրկյանով շեղվում էր, զգում էի այն Անձի հաստատուն, չմեղմացող մոտենալն ինձ, Ում այդքան չէի ուզում հանդիպել: Այն, ինչից վախենում էի, վերջպաես պատահեց ինձ հետ: 1929թ տրվեցի Սուրբ Երրորդությանն ու ընդունեցի, որ Աստված Աստված է, ծնկեցի ու աղոթեցի. թերևս, այդ գիշեր, Անգլիայի ամենադիմադրող ու ընկճված հավատափոխը»:

1929թ թեիզմն ընդունելուց հետո, 1931թ ընդունում է քրիստոնեությունը, որին հաջորդում են բազում քննարկումներ ու ընկերներ Ջ. Ռ. Տոլկիենի ու Հյուգո Դիսոնի գիշերային երկար զբոսանքները: Գրառել է, որ եղբոր հետ կենդանաբանական այգու ճամփին քրիստոնեությանը մեծ նվիրում է ապրել: Լյուիսը դառնում է Անգլիայի Եկեղեցու անդամ, որը Ջ. Ռ. Տոլկիենի որոշակիորեն հուսախաբ է անում, քանզի վերջինս հուսով էր, որ Լյուիսը կմիանա Կաթոլիկ եկեղեցուն:

Լյուիսը նվիրյան անգլիկան էր, ով պաշտպանում էր հիմնական օրթոդոքս անգլիկան աստվածաբանությունը` չնայած իր աշխատություններում ջանք է արել ոչ մի կոնկրետ հարանվանության չպաշտպանել: Ուշ գրություններում, ենթադրվում է, որ առաջարկել է այնպիսի գաղափարներ, որոնք են՝ ներելի մեղքերից սրբվումը քավարանում կամ մահացու մեղքերը, որոնք հիմնականում համարվում են Հռոմեական Կաթոլիկ ուսուցումներ (չնայած՝ Անգլիկան եկեղեցում նման ուսուցումներ նույնպես կան): Ամեն դեպքում, նա ինքն իրեն մինչ կյանքի վերջ համարել է լիակատար օրթոդոքս անգլիկան:

1954թ Մագդաղեն Քոլեջում ստանձնում է նոր հիմնված Միջնադարյան ու Վերածննդի Գրականության ամբիոնի վարիչի պաշտոնը: Լյուիսի կարիերան ավարտվում է հենց Քեմբրիջի համալսարանում: Սերտ կապված էր Օքսֆորդ քաղաքի հետ, որտեղ տուն ուներ, ուր մինչ իր մահն անցկացնում էր իր հանգստյան օրերը:

 

Ջոյ Դեվիդմեն

Lewis(Լյուիսն ու կինը՝ Ջոյ Դեվիդմեն Գրեշամը)

Հետագայում Լյուիսը հանդիպել է Ջոյ Դեվիդմեն Գրեշամին, ով հրեական ծագում ուներ, նախկին կոմունիստ ու նախկին աթեիստ էր (ընդունել էր քրիստոնեությունը): Նա բաժանվել էր իր հարբեցող ու բռնացող ամուսնուց և երկու որդիների՝ Դեվիդի ու Դուգլասի հետ տեղափոխվել էր Անգլիա: Սկզբում Լյուիսը նրան համարում էր հաճելի ինտելեկտուալ ու անձնական ընկեր և այս հարաբերության մակարդակում էր, որ Լյուիսը համաձայնում է նրա հետ քաղաքացիական ամուսնություն կնքել, որպեսզի Դեվիդմենը կարողանար շարունակել իր կյանքը Միացյալ Թագավորությունում: Քաղաքացիական ամուսնությունը տեղի է ունենում 1956թ ապրիլի 23-ին, Օքսֆորդում: Լյուիսի եղբայրը գրել է. «Ջեքի (Լյուիսի) համար գրավչությունը սկզբում զուտ ինտելեկտուալ էր: Ջոյը միակ կինն էր, ում նա հանդիպել էր… ով ուներ Լյուիսի ուղեղի պրակտիկությանը հավասար պրակտիկություն: Թե՛ հետաքրքության իմաստով, թե՛ անալիտիկ գիտակցությամբ, և ամենից կարևոր՝ հումորի զգացումով»: Կոնքային ցավերից գանգատվելուց հետո Ջոյ Գրեշամը ախտորոշում է ստանում՝ տերմինալ ոսկրային քաղցկեղ: Լյուիսի ու Գրեշամի հարաբերությունը խորանում է. նրանց քրիստոնեական ամուսնության արարողակարգը տեղի է ունենում 1957թ մարտի 21-ին, Չըրչիլի հիվանդանոցում, որտեղ գտնվում էր Գրեշամը:

Կնոջ քաղցկեղը որոշ ժամանակ մեղմացավ: Մինչև Գրեշամի մահը (1960թ)՝ զույգը  Լյուիսի եղբոր հետ ապրում էր ընտանիքի պես: Ջոյի մահվան տարին զույգը կարճ արձակուրդի մեկնեց Հունաստան՝ Էգեյան ծով. Լյուիսը սիրում էր քայլել,  բայց ոչ ճամփորդել, և սա՝ 1918թ-ից հետո, Անգլիական Նեղուցի միակ այցելությունն էր: Լյուիսի «Դիտարկված վիշտ» գիրքը բնութագրում է ծանր կորուստի իր փորձառությունն այնպիսի չմշակված, բնական ու անձնական կերպով, որ սկզբում այն  հրապարակել է ՆՎ Քլերք կեղծանվամբ, որպեսզի ընթերցողն այն չկապի իր անվան հետ: Ծիծաղելի է, քանզի Լյուիսի շատ ընկերներ այդ գիրքը խորհուրդ են տվել ընթերցել՝ սեփական թախծի հետ պայքարելու համար: Լյուիսի մահից հետո, դատական կատարածուի թույլտվությամբ,  հրապարակվել է գրքի հեղինակի իրական անունը:

Գրեշամի մահից հետո Լյուիսը շարունակում է խնամել նրա երկու որդիներին: Դուգլաս Գրեշամը՝ մոր ու Լյուիսի պես քրիստոնյա էր, իսկ Դավիթ Գրեշամը ընդունում է հրեականությունը և դառնում է օրթոդոքս հրեա, ակայն մոր գրվածքներում հրեաները, մասնավորապես մեկ «շոհեթ» (րիտուլական ջարդարար), ներկայացված են ոչ այդքան գովելի կերպով: Դավիթը տեղեկացնում է Լյուիսին, որ պատրաստվում է դառնալ րիտուալական ջարդարար, որպեսզի հրեական կրոնի այս տիպը աշխարհին ներկայացնի ավելի բարեհաճ լույսի ներքո: 2005թ հարցազրույցում Դուգլասն ասում է, որ ինքն ու եղբայրը մոտ չեն եղել, սակայն էլեկտրոնային կապի մեջ են: Դուգլասը դեռ ներգրավված է Լյուիսի կալվածքների հետ կապված գործերի մեջ:

 

Հիվանդությունն ու մահը

1961թ հունիսի սկզբին Լյուիսը առողջական խնդիրներ է ունենում. հայտնաբերում են երիկամների բորբոքում, որի արդյունքում գրանցվում է արյան թունավորում: Հիվանդության պատճառով Քեմբրիջում բաց է թողնում մեկ կիսամյակ: 1962թ առողջությունն աստիճանաբար լավանում է, ու Լյուիսն ապրիլին վերադառնում համալսարան: Ըստ Լյուիսի ընկեր Ջոն Սոյերի՝ նա 1963թ արդեն ինքն իրեն նման էր: 1963թ հուլիսի 15-ին հիվանդանում է ու տեղափոխվում հիվանդանոց: Հաջորդ օրը՝ երեկոյան 5-ին, սրտի կաթված է ստանում ու ընկնում կոմայի մեջ, որից արթնանում է մյուս օրը՝  ժամը 2-ին: Հիվանդանոցից դուրս գրվելուց հետո վերադառնում է Քլինզ, սակայն աշխատանքի անցնելու համար շատ թույլ էր: Օգոստոսին թողնում է իր Քեմբրիջի  պաշտոնը: Դրությունը վատթարանում է. նոյեմբերի կեսերին ախտորոշվում է երիկամի քրոնիկական հիվանդության վերջին մակարդակով: 1963թ նոյեմբերի 22-ին, 65-ամյակից ուղիղ մեկ շաբաթ առաջ, ժամը 5:30 ընկնում է իր ննջարանում ու մի քանի րոպե անց մահանում: Թաղված է Օքսֆորդի Ս. Երրորդություն եկեղեցու բակում (այստեղ է թաղված նաև եղբայրը):

Լյուիսի մահվան օրը սպանվել է ԱՄՆ նախագահ Ջոն Քեննեդին, մահացել է անգլիացի գրող Ալդուս Հաքսլին: Այս համընկնումով ներշնչված՝  փիլիսոփայության պրոֆեսոր  Պետրոս Քրիֆթը գրում է «Դժողքի ու դրախտի միջև. խոսակցություն մահվանից այն կողմ, ինչ-որ տեղ, Ջոն Քեննեդու, Ք. Ս. Լյուիսի և Ալդուս Հաքսլիի միջև» գիրքը:

Լյուիսի հիշատակը նշվում է Էպիսկոպալ Եկեղեցու օրացույցով նոյեմբերի 22-ին:

 

Կարիերան

C.S._Lewis

Գիտնական

Լյուիսն իր ակադեմիկական գործունեությունը  սկսել է Օքսֆորդի համալսարանում՝ որպես ավարտական կուրսի ուսանող, որտեղ երեք տարբեր առարկայական բնագավառներում արժանացել է ամենաբարձր շքանշանների: Ապա ընտրվել է որպես Մագդաղեն Քոլեջի խորհրդի անդամ. այստեղ աշխատել է մոտ 30 տարի (1925-1954թթ): 1954թ Լյուիսին նշանակում են Քեմբրիջի Համալսարանի նոր ՝ Միջնադարյան վերածննդի և գրականության ամբիոնի վարիչ: Ակադեմիկական այդ բնագավառում նշանակման հետ կապված պնդում էր, որ Անգլիական Վերածնունդ գոյություն չունի: Գիտական հիմնական աշխատության մեջ ծավալվել է ուշ միջնադարի շուրջ՝ հատկապես կենտրոնանալով այդ շրջանում ալեգորիաների (այլաբանությունների) գործածման վրա:  «Սիրո ալեգորիան» (1936թ) թարմացնում է ուշ միջանդարյան ֆրանսիական ծագում ունեցող «Վարդի սիրավեպը» պատվածքը, որը գրված է ալեգորիկ երազի տեսիլի ոճով: Գրել է գրական հին գործերի նախաբաններ, ինչպիսին է Լեյմոնի «Բրուտը»: Իր «Կորած Դրախտի նախաբան» գիրքը համարվում է այդ աշխատության ամենաարժեքավոր քննադատությունը: Նրա վերջին ակադեմիկական աշխատանքը՝ «Անտեսված պատկեր. միջնադարյան ու Վերածննդի գրականության ներածություն»-ը/1964/ միջանադարյան աշխարհայացքի ամփոփում է՝ վերնագրի մեջ ներառելով տիեզերքի «անտեսված պատկերը»:

Մագդաղեն Քոլեջ, Օքսֆորդ(Մագդաղեն Քոլեջ, Օքսֆորդ)Մագդաղեն Քոլեջ, Քեմբրիջ(Մագդաղեն Քոլեջ, Քեմբրիջ)

Լյուիսը բեղուն գրող էր, ում գրական ընկերների շրջանակը դարձավ ոչ ֆորմալ քննարկումների խումբ: Այդ գրողներից էին Ջ. Ռ. Տոլկիենը, Նեվիլ Քոհիլը, Լորդ Դեվիդ Սեսիլը, Չարլզ Ուիլիամսը, Օուեն Բարֆիլդը, Լյուիսի եղբայր Ուարեն Լյուիսը: Տոլկիենի հիմնադրած գրական ընթերցանության «Կոլբիտար» խմբակի շրջանակներում Լյուիսը մտերմանում է Քոհիլի ու Տոլկիենի հետ: Օքսֆորդում ուսուցանել է բանաստեղծ Ջոն Բետջեմանին, քննադատ Քենեթ Տինանին, միստիկ Բեդե Գրիֆֆիթսին, գիտնական Մարտին Լինգսին: Հետաքրքիր է, որ կրոնական ու պահպանողական Բետջեմանը ատել է Լյուիսին, իսկ լիբերալ Տինանը ամբողջ կյանքի ընթացքում հիացել է նրանով:

“The Egle and Child” փաբն Օքսֆորդում, որտեղ 1939 թվականին երեքշաբթի առավոտյան հավաքվում էին գրողները(“The Egle and Child” փաբն Օքսֆորդում, որտեղ 1939 թվականին երեքշաբթի առավոտյան հավաքվում էին գրողները)

Ջ. Ռ. Տոլկիենի մասին Լյուիսը գրել է «Երջանկությամբ զարմացած» ինքնակենսագրականի մեջ. «Երբ սկսեցի ուսուցանել անգլերեն լեզվի ֆակուլտետում, 2 հոգու հետ ընկերացա, ովքեր նույնպես քրիստոնյա էին. այս 2 մարդիկ հետագայում ինձ շատ պիտի օգնեին վերջին աստիճանը բարձրանալիս: Նրանք Դիսոնն ու Տոլկիենն էին: Նրանց հետ ընկերությունը նշանավորվեց 2 նախապաշարմունքների վերացմամբ: Աշխարհ գալուց ինձ զգուշացրել էին երբեք չվստահել կաթոլիկին, իսկ անգլերեն լեզվի ֆակուլտետ գալուց զգուշացրել էին երբեք չվստահել լեզվաբանի: Տոլկիենը երկուսն էր»:

 

Նովելիստ

Գիտական աշխատությունների կողքին Լյուիսը գրել է բազմաթիվ հայտնի նովելներ. «Տիեզերական եռագրություն» գիտաֆանտաստիկ նովելները, «Նարնիայի քրոնիկները» ֆանտազիան՝ երեխաների համար: Աշխատությունների հիմնական մասը ներիմաստորեն անդրադառնում է քրիստոնեական թեմաներին, ինչպիսիք են մեղքը, մարդկության անկումը փառքից, ազատագրումը ևն:

Ուխտագնացի  հետընթացը (1933թ)

Քրիստոնյա դառնալուց հետո սա նրա առաջին նովելն էր, որտեղ նկարագրված է քրիստոնեության հետ ոնեցած իր փորձառությունը՝ Ջոն Բունյանի «Ուխտագնացի առաջխաղացումը» աշխատության ոճով: Ժամանակին գիրքը քննադատները վատ են ընդունել՝ չնայած Դեվիդ Լլոյ-Ջոնսը (Օքսֆորդում Լյուիսի ժամանակակիցներից մեկը) նրան ոգևորել է: Վերջինս Լյուիսին հարցրել է, թե ե՞րբ մեկ այլ գիրք կգրի: Լյուիսը պատասխանել է. «Երբ հասկանամ աղոթքի նշանակությունը»:

 

«Տիեզերական եռագրություն» գիտաֆանտաստիկ նովելները 

Այս աշխատությունը անվանում են նաև «Կոսմիկ Եռագրություն», «Րենսըմ  Եռագրություն» (րենսըմ, անգլերեն` ransom-փրկագին): Անդրադառնում է նրան, ինչը Լյուիսը ժամանակակից գիտաֆանտաստիկ գրականության մեջ համարել է մարդկային որակները դեգրադացնող հակումներ:

Առաջին գիրքը՝  «Լուռ մոլորակից այն կողմ», հավանաբար գրել է Ջ. Ռ. Տոլկիենի հետ վերը նշված հակումների մասին զրույցից հետո: Լյուիսը համաձայնեց գրել «տիեզերական ճամփորդության» մասին պատմվածք, իսկ Տոլկիենը՝ «ժամանակային ճամփորդության» մասին՝ չնայած այդպես էլ չավարտեց իր «Կորած Ճանապարհը»՝ կցելով «Միջնաշխարհը» ժամանակակից աշխարհին: Եռագրության գլխավոր հերոսը Էլվին Րենսըմն է:  Տոլկիենն իր նամակներում ակնարկում էր, որ այս կերպարի մի մասը հենց ինքը Տոլկիենն է:

Երկրորդ գիրքը  «Պերելանդրա»-ն է,  որտեղ Վեներա մոլորակում ներկայացված է նոր Եդեմական Պարտեզ, նոր Ադամ ու Եվա և նոր սողուն, որ գայթակղում է նրանց: Այս պատմվածքը կարելի է դիտարկել որպես կարծիք այն մասին, թե ինչ կլիներ, եթե երկրային Եվան հաղթահարեր գայթակղությունը ու այդպիսով մարդկային անկումը տեղի չունենար:

Երրոդ գիրքը կրում է  «Այդ սարսափելի զորությունը» վերնագիրը.  այստեղ արթուրյան լեգենդների միջոցով զարգանում է այն թեման, թե նիհիլստիկական գիտությունը ինչպես է սպառնում մարդկային ավանդական արժեքներին:

Եռագրության մեջ շատ գաղափարներ, հատկապես մարդկային որակների ոչնչացմանը հակադիր գաղափարները (ներկայացված երրորդ գրքում), առավել պաշտոնական կերպով ներկայացված են «Մարդու ոչնչացումը» գրքում, որի հիմքն են հանդիսանում 1943թ Դուրհամի Համալսարանի Լյուիսի դասախոսությունները: Նա որոշ ժամանակ անց է կացրել Դուրհամի համալսարանում, որտեղ նրան կլանել ու ողողել էր այնտեղի մայր տաճարը: Երրոդ գիրքը պատկերված է Անգլիական փոքր «Էջեսթոյ» համալսարանի շրջապատում, որը նման է Դուրհամին, չնայած՝ Լյուիսը, չափերից բացի, ժխտում էր նրանց միջև այլ նմանության առկայությունը:

Ուալտեր Հուփերը՝ Լյուիսի կտակակատարը, մի հատված է հայտնաբերել մեկ այլ գիտաֆանտաստիկ նովելից, որի անունն է «Մութ աշտարակը»:: Րենսըմի կերպարը հանդիպում է նաև այստեղ, սակայն հայտնի չէ՝ արդյոք այս գիրքը նախատեսված է եղել որպես եռագրության մի մաս, թե ոչ: Բնագիրը վերջիվերջո հրապարակվել է 1977թ, սակայն Լյուիսին ուսումնասիրող Քեթրին Լինդսկուիգը կասկածում է դրա ստուգության վրա:

 

«Նարնիայի քրոնիկները» կամ «Նարնիայի տարեգրությունները»

Բաղկացած է 7 գրքից, որոնք երեխաների համար նախատեսված ֆանտազիոն ժանրի պատումներ են: Այս շարքը համարվում է մանկական գրականության դասականներից: Լյուիսն այն գրել է 1949-1954թթ ընկած ժամանակահտվածում, նկարազարդել է Փաուլին Բեյնզը: Լյուիսի ամենահայտնի աշխատությունն է՝ վաճառված ավելի քան 100 միլիոն օրինակով՝ 41 լեզվով: Մի քանի անգամ վերամշակվել է (ամբողջական ու մասամբ) ռադիոյի, հեռուստատեսության, բեմի ու կինոթատրոնի համար: Գրքերը ներառում են քրիստոնեական գաղափարներ, որոնք փոքր ընթերցողի համար հեշտ ընկալելի են: Քրիստոնեական գաղափարներից բացի Լյուիսը գրքում ներառել է հունական ու հռոմեական դիցաբանությունների, բրիտանական ու իռլանդական ավանդական հեքիաթների կերպարներ:

Մորնի լեռները ներշնչել են Լյուիսին գրել «Նարնիայի քրոնիկները» Լյուիսը դրանց մասին գրել է. «Ես տեսել եմ բնատեսարաններ … որոնք որոշակի լույսի ներքո ինձ ստիպել են զգալ, թե ցանկացախ պահի հաջորդ լեռնաշղթայից մի հսկա կարող է իր(Մորնի լեռները ներշնչել են Լյուիսին գրել «Նարնիայի քրոնիկները»: Լյուիսը դրանց մասին գրել է. «Ես տեսել եմ բնատեսարաններ … որոնք որոշակի լույսի ներքո ինձ ստիպել են զգալ, թե ցանկացախ պահի հաջորդ լեռնաշղթայից մի հսկա կարող է իր գլուխը բարձրացնել»:)

 

Այլ աշխատանքներ

Լյուիսն ունի մի քանի աշխատություններ Դրախտի ու Դժողքի մասին:

Դրանցից մեկն է «Մեծ բաժանումը» կարճ նովելը, որտեղ Դժողքի մի քանի բնակիչ ավտոբուսով այցելում են Դրախտ ու հանդիպում այնտեղի բնակիչներին: Նրանց առաջարկություն է արվում. կարող են մնալ դրախտում: Սակայն այդ դեպքում այն վայրը, որտեղից որ եկել էին, Դժողքի փոխարեն պիտի անվանեին Քավարան: Բայց շատերն այդ առաջարկը հարմար չեն գտնում: Վերնագիրը հղում է Վիլյամ Բլեյքի «Դրախտի ու Դժողքի ամուսնությունը» աշխատությանը, որի գաղափարը Լյուիսը համարել է «աղետաբեր սխալ»: Աշխատությունը նաև դիտմամբ արձագանքում է 2 այլ հայտնի գործերին՝ Դանթե Ալիգիերիի «Աստվածային կատակերգությանը» և Ջոն Բունյանի «Ուխտագնացի առաջխաղացմանը»:

«Խառնակչի նամակները»  մեկ այլ կարճ աշխատություն է, որը բաղկացած է մեծ դև Սքրութեյփի շողոքորթ խորհուրդների նամակներից՝ ուղղված իր եղբորորդի Վորմվուդին, այն մասին, թե ինչպես լավագույնս գայթակղել ու փորձել որոշակի մարդու ու ապահովել նրա անեծքն ու դատապարտումը:

Վերջին նովելն է՝ «Մինչ մենք դեմքեր ունենանք» աշխատությունը, որը համարել է գեղարվեստական գրականության իր ամենահասուն ու վարպետաց աշխատանքը (չնայած՝ երբեք հայտնի հաջողություն չի ունեցել): Այն Լուցիուս Ապուլեիուս իտալացի գրողի «Մետամորֆոզ» նովելի մաս կազմող Կուպիդոնի ու Սայքի առասպելի վերապատմումն է՝ Սայքի քրոջ անսովոր տեսանկյունից: Աշխատությունը խորը առնչություն ունի կրոնական գաղափարների հետ, սակայն շրջանակն ամբողջովին հեթանոսական է, քրիստոնեական որոշակի հավատամքների հետ կապերը ներիմաստային տեսք ունեն:

Մինչև քրիստոնեության ընդունումը հրապարակել է 2 գիրք. «Հոգիներ գերության մեջ» պոեմների հավաքածուն և «Դայմեր» պատմողական պոեմը (2-րդ հրապարակած աշխատանքը): Այս գործերը լույս են տեսել Քլայվ Հեմլիթոն կեղծանվամբ (Հեմլիթոնն իր մոր օրիորդական ազգանունն էր): Մահվանից հետո հրապարակվել են մի քանի այլ պատմողական նովելներ. «Անանուն կղզին», «Թմբուկի թագուհին», «Լաունիսլոթ» ևն:

Գրել է «Չորս սերը» գիրքը, որը հռետորապես բացատրում է սիրո 4 տեսակ. ընկերություն, էրոս, մտերմություն և կարեկցություն:

2009թ «Լեզու ու մարդկային բնություն» անավարտ աշխատության սևագրության մի մաս է հայտնաբերվել, որը Լյուիսը սկսել էր գրել Տոլկիենի հետ:

 

Քրիստոնեական ապոլոգետիկա

Շատ-շատերը Քլայվ Լյուիսին համարում են իր ժամանակի ամենաազդեցիկ քրիստոնյա ապոլոգետներից մեկը. 2000թ «Քրիսչիենիթի Թըդեյ» պարբերականը Լյուիսի «Սոսկ Քրիստոնեություն» (“Mere Christianity”) գիրքը ճանաչել է 20-րդ դարի լավագույն գիրք: Կրոնական հավատքի հանդեպ Լյուիսի սկեպտիկ մոտեցման ու դրան հաջորդած քրիստոնեության ընդունման պատճառով նրան կոչել են «Սկեպտիկների առաքյալը»:

Լյուիսը շատ հետաքրքրված ու տոգորված էր քրիստոնեությունը ողջամիտ կերպով ներկայացնելով: «Սոսկ Քրիստոնեություն», «Ցավի խնդիրը», «Հրաշքներ» աշխատությունների հիմնական թեման, այս կամ այն աստիճանով, եղել է քրիստոնեությանը առարկող հայտնի հակադրությունների հերքումը: Այդ առարկություններից է, օրինակ՝ «Ինչպե՞ս կարող է բարի Աստված թույլատրել, որ այսքան չարիք լինի աշխարհում» թեզը: Լյուիսին ճանաչել են նաև որպես հայտնի դասախոս ու հաղորդավար. նրա աշխատանքներից որոշները (հատակապես «Սոսկ Քրիստոնեությունը») սկզբնավորվել են ռադիոհաղորդումների համար նախատեսված հոդվածներից ու դասախոսություններից:

Ըստ Ջորջ Սոյերի, 1948թ Էլիզաբեթ Անսքոմբի (նույնպես քրիստոնյա) հետ բանավեճում տարվելը Լյուիսին ստիպեց վերանայել իր արժեքը որպես ապալոգետիկ, ու իր հետագա գրքերը կենտրոնացան բարեպաշտական գրականության ու մանկական գրքերի շուրջ: Բայց Էլիզաբեթ Անսքոմբը բոլորովին այլ հիշողություններ ուներ բանավեճի արդյունքի ու Լյուիսի վրա դրա թողած ազդեցության մասին: Վիկտոր Ռեպպերետը Սոյերին նույնպես հակադրվում է` ներկայացնելով 1948թ-ից հետո Լյուիսի ապոլոգետիկ հրապարակությունները, ներառյալ 1960թ «Հրաշքներ»-ի երկրորդ ու փոփոխված հրապարակումը, որում Լյուիսը անդրադառնում է Անսքոմբի քննադատությանը: Ուշադրության է արժանի նաև Ռոջեր Թեքմանի դիտարկումը «Էլիզաբեթ Անսքոմբի փիլիսոփայությունը» աշխատանքի մեջ այն մասին, որ Անսքոմբի գրվածքի ինտելեկտուալ ազդեցությունը Լյուիսի փիլիսոփայական ինքնավստահության վրա պետք չէ գերագնահատել. «Այդքան էլ հնարավոր չի թվում, որ Լյուիսն այնքան անվերադարձորեն կոտրված է զգացել, ինչպես հորինել են իր որոշ ծանոթներից. այս ամենը կարծես փքված լեգենդ է՝ «Վիտենգշտեինի պոկերը» աշխատության կատեգորիայից: Անսքոմբը հաստատ մտածել է, որ Լյուիսի փաստարկները՝ չնայած թերություններով, տանում են դեպի շատ կարևոր մի բան. նա սա ավելի վառ արտահայտված տեսնում էր «Հրաշքների» փոփոխված հրապարակության մեջ»:

Լյուիսը կնոջը հանդիպելուց առաջ գրել է «Ուրախությունից անակնկալի եկած» վերնագրով ինքնակենսագրականն ու շեշտը դրել իր հավատափոխության վրա: Վերնագիրը Վիլյամ Ուորձվորթի պոեմի առաջին տողն է: Քրիստոնեական հավատքի մասին Լյուիսի հանրային ելույթներն ու էսսեներից շատերը, որոնք հավաքագրվել են «Աստված մեղադրյալի աթոռին» և «Փառքի ծանրությունը և ուրիշ ճառեր» գրքերի մեջ, այսօր շարունակում են հայտնի մնալ:

«Նարնիայի քրոնիկները», որ համարվում է իր ամենահայտնի աշխատանքը, ունի շատ խորը քրիստոնեական գաղափարներ ու երբեմն համարվում է ալեգորիա: Լյուիսը, ով եղել է ալեգրորիայի վարպետ, պնդել է, որ գրքերն ալեգորիաներ չեն ու դրանց քրիստոնեական գաղափարները նախընտրում էր անվանել «ենթադրական»: Ինչպես գրել է 1958թ դեկտեմբերին ոմն տիկին Հուքին, «Եթե Ասլանը (աշխատության գլխավոր կերպարներից մեկը) ներկայացներ անմարմին Աստվածությունը, ինչպես «Ուխտագնացի առաջընթացի» մեջ Հուսահատություն Հսկան ներկայացնում է հուսահատությունը, նա ալեգորիկ կերպար կլիներ: Այնուամենայնիվ, նա հորինվածք է, որ երևակայական պատասխան է տալիս հետևյալ հարցին. «Քրիստոսն ինչպիսի՞ն կլիներ, եթե իրականում Նարնիայի պես աշխարհ լիներ, և Նա ընտրեր մարմնավորվել, մահանալ և հարություն առնել, ինչպես որ իրականում արել է մեր աշխարհում»: Սա ամենևին էլ ալեգորիա չէ»:

 

«Տրիլեմմա»

«Սոսկ Քրիստոնեություն» գրքից բազում անգամ մեջբերված խոսքում Լյուիսը մարտահրավեր է նետել այն գաղափարին, թե Հիսուս Քրիստոսը, թեև մեծ բարոյական ուսուցիչ էր, սակայն Աստված չէր: Նա փաստարկում է, որ Հիսուսը մի քանի անուղղակի պնդումներ է ներկայացրել աստվածության վերաբերյալ, որոնք տրամաբանորեն բացառում են հետևյալը.

«Փորձում եմ յուրաքանչյուրին կանխել այն հիմար բանն ասելուց, որը Նրա մասին շատերը հաճախ ասում են. «Պատրաստ եմ ընդունել Հիսուսին՝ որպես մեծ բարոյական ուսուցիչ, բայց չեմ ընդունում իր պնդումն Աստված լինելու մասին»: Դա այն բանն է, որ չպիտի ասենք: Այն մարդը, որ զուտ մարդ է եղել ու ասել է այն բաները, որոնք՝ Հիսուսը, չի կարող լինել մեծ բարոյական ուսուցիչ: Նա կա՛մ խելագար էր այն աստիճանի, ինչպես այն մադը, որը պնդում է, թե եփվել է ձվի կճեպի ջրով, կա՛մ էլ դժողքի սատանան էր: Պիտի ընդունեք Ձեր որոշումը: Կա՛մ այս Մարդը Աստծո Որդին էր և Է, կա՛մ՝ մի խելագար և ավելի վատ: Կարող եք Նրան հիմար համարել, թքել վրան, սպանել որպես մի դև, կամ էլ կարող եք ծնկել Նրա Ոտքերի առաջ, Տեր ու Աստված կոչել, բայց մի արտաբերեք այն սովորական անմտությունը, թե Հիսուսը մեծն բարոյական ուսուցիչ էր: Նա մեզ այդ հարցում այլընրանք չի թողել: Նա մտադիր էլ չէր դա անել»:

Այս փաստարկները, որը նա ժամանակի ընթացքում զարգացրել է, հաճախ անվանում են «Լյուիսի տրիլեմմա»:  Քրիստոնյա Ջոշ ՄըքԴաուելը այս գաղափարներն օգտագործել է իր «Ավելին, քան հյուսն» գրքում: «Լյուիսի տրիլեմմա»-ն, թեև լայնորեն օգտագործվել է քրիստոնեական ապոլոգետիկ գրականության մեջ, սակայն անտեսվել է պրոֆեսիոնալ աստվածաբանների ու աստվածաշնչյան գիտնականների կողմից:

Լյուիսի քրիստոնեական ապոլոգետիկ գաղափարները, հատկապես փաստարկները, քննադատվել են: Փիլիսոփա Ջոն Բեվերսլուիսը Լյուիսի փաստարկները նկարագրել է որպես «տեքստային տեսանկյունից անփույթ ու աստվածաբանական տեսանկյունից՝ «անհուսալի» և կոնկրետ այս դիտարկումը տրամաբանաորեն անհիմն  ու կեղծ դիլեմմայի օրինակ է: Աստվածաբան Ջոն Հիքը պնդում է, թե Նոր Կտակարանի գիտնականները չեն պաշտպանում այն կարծքիը, որ Հիսուսը պնդել է, որ Աստված է, Ն. Թ. Րայթը քննադատում է Լյուիսին՝ Հիսուսի հրեական ինքնության ու այդ շրջանի կարևորությունը չհասկանալու համար:

 

Համընդհանուր բարոյականություն

Լյուիսի ապոլոգետիկայի հիմնական դրույթներից է այն, որ գոյություն ունի ընդհանուր բարոյականություն, որը ճանաչել է ամբողջ մարդկությունը: «Սոսկ Քրիստոնեություն» աշխատության առաջին 5 գլուխներում Լյուիսը քննարկում է այն գաղափարը, որ մարդիկ ունեն վարվելակերպի չափանիշ, ու սպասում են, որ մարդիկ դրան կառչած մնան: Այս չափանիշը կոչվել է Բնական Օրենք: Լյուիսը պնդում է, որ բոլոր մարդիկ գիտեն, թե որն է այս օրենքը՝ շարունակելով, որ այսպիսի տիեզերական սկզբունքների ամբողջականության հետևում մեկը կամ ինչ-որ բան պիտի կանգնած լինի:

«Սրանք այն 2 բաներն են, որ ուզում եմ նշել: Առաջին. բոլոր մարդիկ ունեն այս հետաքրքրական գաղափարը, որ իրենք պարտավոր են իրենց պահել որոշակի կերպ և որ դա մի բան է, որից ազատվել չեն կարող: Երկրորդն այն է, որ նրանք, փաստորեն, այդ ձևով իրենց չեն պահում: Նրանք գիտեն Բնության Օրենքն ու այն խախտում են: Այս 2 փաստերը մեր ու տիեզերքի մասին գիտակից ու մաքուր մտածողության հիմունքներն են»:

Համընդհանուր բարոյականությունը Լյուիսը ներկայացրել է նաև իր գեղավեստական գրականության մեջ: «Նարնիայի քրոնիկները» շարքում համընդհանուր բարոյականությունը նկարագրվում է որպես «խորը կախարդանք», որն ամենքը գիտեին:

«Սոսկ Քրիստոնեություն» գրքի 2-րդ գլխում Լյուիսը գիտակցում է, որ «շատ մարդիկ դժվարանում են հասկանալ, թե այս Մարդկային Բնության Օրենքը… ինչ է»: Եվ նա սկզբում արձագանքում է այն մտքին, որ «Բարոյական Օրենքը զուտ մեր ամբոխային բնազդն է», և հետո նաև այն մտքին,  որ «Բարոյական Օրենքը սոսկ հասարակական համագումար է»: Վերջին միտքը քննարկելիս նա նշում է, որ մարդիկ հաճախ բողոքում են, որ բարոյական արժեքների մի խումբ մյուսից ավելի լավն է, բայց սա փաստարկում է արդեն գոյություն ունեցող ինչ-որ «Իրական Բարոյականության» համար, որի հետո նրանք համեմատում են այլ բարոյականություններ: Վերջապես, նշում է, որ բարոյական կոդերի միջև եղած տարբերությունները երբեմն չափազանցվում են այն մարդկանց կողմից, ովքեր շփոթում են բարոյականության մասին հավատքների տարբերությունները փաստերի մասին հավատքների տարբերությունների հետ:

«Ես հանդիպել եմ տարբերությունները չափազանցնող մարդկանց, որովհետև նրանք չեն տարբերել բարոյականության տարբերություններն ու փաստերի մասին հավատքների տարբերությունները: Օրինակ, մի մարդ ասաց ինձ, «300 տարի առաջ Անգլիայում մարդիկ կախարդներին սպանում էին: Դուք դա՞ եք անվանում Մարդկային Բնության Օրենք կամ Ճիշտ Վարք»: Բայց անկասկած, պատճառը, որ մենք կախարդներին մահապատժի չենք ենթարկում այն է, որ մենք չենք հավատում նման բաների: Եթե հավատայինք, եթե իսկապես մտածեինք, որ կային մարդիկ, որոնք իրենց վաճառել էին սատանային և փոխարենը նրանից ստացել գերբնական ուժեր, որոնք օգտագործում էին հարևաններին սպանելու կամ խելագարության հասցնելու, վատ եղանակ բերելու համար, անշուտ բոլորս կհամաձայնեինք, որ եթե ինչ-որ մեկը արժանի է մահապատժի, ապա այս գարշելի քուիզլինգներն են: Այստեղ բարոյական սկզբունքների տարբերություն չկա. տարբերությունը զուտ էության մեջ է: Կախարդներին չհավատալը կարող է գիտության մեջ մեծ առաջխաղացում լինել. եթե ես չեմ հավատում, որ կախարդներ չկան, ապա նրանց չսպանելու մեջ բարոյական առաջխաղացում չկա: Մարդուն չես համարի մարդկային նրա համար, որ այլևս թակարդներ չի դնում, երբ հավատում է, որ տանը մկներ չկան»:

«Կենդանիների բարոյականություն» թեմայով առաջադիմական գաղափարներ ուներ, մասնավորապես կենդանիների տանջանքների առումով(տեսնում ենք իր որոշ էսսեներում, հիմնականում “Կենդանափորձերի մասին» և «Կենդանիների ցավերի մասին»):

 

Ժառանգություն

Ք. Ս. Լյուիսի արձանը (քանդակագործ՝ Ռոսս Ուիլսոն) Արևելյան Բելֆաստում՝ «Առյուծը, կախարդուհին ու զգեստապահարանը» գրքի զգեստապահարանի դիմաց(Ք. Ս. Լյուիսի արձանը (քանդակագործ՝ Ռոսս Ուիլսոն) Արևելյան Բելֆաստում՝ «Առյուծը, կախարդուհին ու զգեստապահարանը» գրքի զգեստապահարանի դիմաց)

Որմնանկար, որտեղ պատկերված են Լյուիսն ու Նարնիայի հերոսները, Արևելյան Բելֆաստ(Որմնանկար, որտեղ պատկերված են Լյուիսն ու Նարնիայի հերոսները, Արևելյան Բելֆաստ)

Լյուիսը շարունակում է գրավել ընթերցողների լայն զանգվածներին: 2008թ “The Times” ամսագրիրն իր «1945թ-ից բրիտանացի 50 մեծագույն գրողները»  ցուցակում նրան դասել է 11-րդ տեղը: Իր գեղարվեստական գրականության ընթերցողները սովորաբար անտեղյակ են այն բաներից, որոնք Լյուիսը համարել է իր աշխատությունների քրիստոնեական թեմաները: Իր քրիստոնեական ապոլոգետիկան ընթերցվում ու մեջբերվում է քրիստոնեական հարանվանությունների տարբեր անդամների կողմից: 2013թ-ին՝ Լյուիսի մահվան 50 ամյակին, Վեսթմինսթերյան Աբբայության  Պոետի Անկյունը (կոչումը կապված է այն փաստի հետ, որ աբբայության այս հատվածում հիշատակված են մեծամասնությամբ գրողները) Լյուիսին ճանաչում է Բրիտանիայի ամենամեծ գրողներից մեկը: 2013թ նոյեմբերի 22-ին տեղի ունեցած ձոնի ծառայության ժամանակ Լյուիսի կրտսեր խորթ որդին՝ Դուգլաս Գրեշամը հատվածներ է ընթերցել «Վերջին ճակատամարտը» գրքից («Նարնիայի քրոնիկները» շարքի վերջին գիրքը): Գերեզմանին ծաղիկներ է դրել Լյուիսի խնամակալ ու գրական խորհրդատու Ուալթեր Հուփերը: Ճառով հանդես է եկել Քենթերբրիի նախկին արքեպոսկոպոս Րոուեն Վիլյամսը: Քարե գետնի վրա մակագրված է Լյուիսի տողերից.

«Ես քրիստոնեությանը հավատում եմ այնպես, ինչպես հավատում եմ, որ Արեգակը ծագել է. ոչ միայն որովհետև այն տեսնում եմ, այլև քանզի դրա միջոցով եմ տեսնում մնացած ամեն ինչ»: 

Գրի են առնվել հեղինակի որոշ կենսագարականներ, որոնցից մի քանիսը՝ մոտ ընկերների կողմից, օրինակ՝ Ջորջ Սոյեր և Ռոջեր Լենսլին Գրին:  1985թ գրող Վիլյամ Նիքոլսոնի «Ստվերների թագավորության» սցենարի բեմականացումը ցուցադրվել է բրիտանական հեռուստատեսությամբ. այն Լյուիսի և կնոջ՝ Ջոյ Դեվիդմեն Գրեշամի կյանքի ու հարաբերության մասին էր (դերակատարներն էին Ջոսս Էքլենդը և Քլեյր Բլումը): 1989թ բեմադրվել է որպես թատերական ներկայացում, իսկ  1993թ Էնթոնի Հոփքինզի և Դեբրա Ուինգերի դերակատարությամբ վերածվել «Shadowlands»  առանձին ֆիլմի:  2005թ  «Ք. Ս. Լյուիս. Նարնիայից այն կողմ» վերնագրված  1 ժամանոց հեռուստատեսային ֆիլմը, Անտոն Ռոջերսի  դերակատարությամբ, Լյուիսի կյանքի մասին ընդհանուր տեսություն տրամադրեց:

Լյուիսը ներշնչանք է հանդիսանում բազում գրքերի համար, որոնցից է իր ընկեր ու թղթակից, ամերիկացի գրող Շելդոն Վանաուկենի «Դաժան ողորմություն» ինքնակենսագրականը: Հատկապես ազդեցիկ է եղել «Նարնիայի քրոնիկները» շարքը: Վերջինիս ազդեցությունը քիչ թե շատ նկատում ենք ժամանակակից մանկական գրական այնպիսի աշխատություններում ինչպիսիք են Ջ. Ք. Րոուլինգի «Հարրի Փոթերը», Դանիել Հանդլերի (Լեմոնի Սնիկետ) «Դժբախտ դեպքերի մի շարքը» և այլն: Փուլլմանը, աթեիստ և Լյուիսի այնչափ կատաղի քննադատ, որ ստացել է «Հակա-Լյուիս» կոչումը, համարել է, որ Լյուիսը թողնում է բացասական ազդեցություն ու իր գրքերում մեղադրել կրոնական քարոզչություն, կանանց հանդեպ ատելություն, ռասիզմ, զգայական սադիզմ ներկայացնելու մեջ: Մեծահասակների համար ֆանտաստիկ գրականության հեղինակներ, որոնցից է Թիմ Փաուերսը, վկայել են, որ կրում են Լյուիսի ազդեցությունը:

Լյուիսի ետմահու գրականության մեծ մասը խմբագրել է Ուալթեր Հուփերը: Լյուիսին ուսումնասիրող անկախ գիտնական Քեթրին Լինդսքուիգը պնդել է, որ Հուփերի ճանաչողությունը հուսալի չէ  և որ նա սխալ հայտարարություններ է արել ու Լյուիսին կեղծ աշխատություններ է վերագրել: Լյուիսի խորթ որդին՝ Դուգլասը, խարդախության պնդումները հերքել է, ասելով, որ «Ամբողջ վիճաբանությունը կազմակերպվել էր շատ անձնական պատճառների համար … Քեթրին Լինդսքուիգի  բոլոր մտացածին տեսությունները հիմնովին հերքվել են»:

«Նարնիայի քրոնիկները» շարքի առաջին գրքի՝ «Կախարդի եղբորորդին» աշխատության գլխավոր հերոսի՝ Դիգորիի բրոնզե արձանը կանգնեցված է Բելֆաստի Հոլիվուդյան Կամարներում, Հոլիվուդի Ճանապարհ գրադարանի դիմաց:

Լյուիսը դեմ էր իր աշխատությունների կենդանի-շարժողական տարբերակների ստեղծմանը: Նրա հիմնական անհանգստությունն այն էր, որ անտրոպոմորֆիկ կենդանիների կերպարները, «երբ պատմվածքից տարվում են դեպի իրական տեսողական դաշտ, միշտ վերածվում են խեղկատակության կամ մղձավանջի»:

Աշխարհում կան որոշ «Ք. Ս. Լյուիսյան» Հասարակություններ, ներառյալ այն մեկը, որ 1982թ  ստեղծվեց Օքսֆորդում Լյուիսի կյանքի ու «Լյուիսյան» ամեն ինչ գնահատելու  համար: Լյուիսի անունն օգտագործվում է բազում քրիստոնեական կազմակերպությունների կողմից՝ հիմնականում կրթության կամ այլ գրական ոլորտներում կոնսերվատիվ քրիստոնեական արժեքները պահպանելու նպատակով:

«Նարնիայի քրոնիկները» շարքից երեք ֆիլմ է ադապտացվել. «Նարնիայի քրոնիկները. Առյուծը, կախարդուհին և զգեստապահարանը» /2005/, «Արքայազն Կասպիանը» /2008/, «Արշալույսի Տիրակալի ծովային ճամփորդությունը» /2010/:

Լյուիսը գլխավոր կերպար է հանդիսանում Ջեյմս Օուենի «Երևակայական աշխարհագրության քրոնիկները» շարքում: Գլխավոր կերպարներից մեկն է հանդիսանում Մարկ Ս. Գերմեինի 2009թ «Ֆրեյդի վերջին սեսիան» ներկայացման մեջ, որը ներկայացնում է 40-ամյա Լյուիսի ու 83-ամյա Ֆրեյդի երևակայական հանդիպումը Ֆրեյդի Լոնդոնյան տանը, 1939, երբ Երկրորդ Աշխարհամարտի սկիզբը մոտ էր:

 

Մատենագրություն

Ինքնակենսագրություն

●Դիտարկված Վիշտ, 1961 (A Grief Observed)

●«Ուրախությունից անակնկալի եկած. իմ վաղ կյանքի ուրվագիծը», 1955 (Surprised by Joy: The Shape of My Early Life)

 

Գեղարվեստական գրականություն երեխաների համար

●«Նարնիայի քրոնիկները», 7 նովել (The Chronicles of Narnia)

1-«Կախարդի եղբորորդին», 1955

2-«Առյուծը, կախարդուհին ու զգեստապահարանը», 1950

3-«Ձին ու իր տղան», 1954

4-«Արքայազն Կասպիանը», 1951

5-«Արշալույսի Տիրակալի ծովային ճամփորդությունը», 1952

6-«Արծաթե բազկաթոռը», 1953

7-«Վերջին ճակատամարտը», 1956

Հրատարակչական հաջորդականություն

«Հարփեր Քոլինզ» հաջորդականություն (ժամանակագրական)

«Առյուծը, կախարդուհին ու զգեստապահարանը» «Կախարդի եղբորորդին»
«Արքայազն Կասպիանը» «Առյուծը, կախարդուհին ու զգեստապահարանը»
«Արշալույսի Տիրակալի ծովային ճամփորդությունը» «Ձին ու իր տղան»
«Արծաթե բազկաթոռը» «Արքայազն Կասպիանը»
«Ձին ու իր տղան» «Արշալույսի Տիրակալի ծովային ճամփորդությունը»
«Կախարդի եղբորորդին» «Արծաթե բազկաթոռը»
«Վերջին ճակատամարտը» «Վերջին ճակատամարտը»

 

Գեղարվեստական գրականություն մեծահասակների համար

●«Մութ աշտարակը» և այլ պատմվածքներ, 1977, (“The Dark Tower” and Other Stories), խմբ.՝ Ուալթեր Հուփեր

●Մեծ բաժանումը. Դրամա, 1945 (The Great Divorce: A Drama)

●Մինչ մենք դեմքեր ունենանք. առասպելի վերապտմում, 1956 (Till We Have Faces: A Myth Retold)

●Խառնակչի նամակները, 1942, [Սփրութեյփը կենաց է ասում. հավելված, 1961] (The Screwtape Letters, Screwtape Proposes a Toast)

●Ուխտագնացի հետընթացը, 1933 (The Pilgrim’s Regress)

 

●Տիեզերական Եռագրություն

-Լուռ մոլորակից այն կողմ, 1938 (Out of the Silent Planet)

-Պերելանդրա, 1943 (Perelandra)

-Այդ սարսափելի զորությունը, 1945 (That Hideous Strength)

 

Վավերագրական և ոչ գեղարվեստական գրականություն

●Բառերի ուսումնասիրություն, 1960

●Կյանքի պատկերներն ըստ Սփենսերի, 1967, խմբ.՝ Ալասդաիր Ֆլովեր

●Խոհեր Սաղմոսներ մասին, 1958

●Ցավի խնդիրը, 1940

●«Կորած դրախտ»-ի նախաբան, 1942

●Անձնական հետիկոսությունը. Վիճաբանություն, 1939, Յ. Մ. Ու. Թիլյարդի հետ

●Հրաշքներ. Նախնական ուսումնասիրություն, 1947

●Սոսկ Քրիստոնեություն, 1952

●Նամակներ Մալքոլմին. հիմնականում աղոթքի մասին, 1964

●Չորս սեր, 1960

●Քննադատության փորձ, 1961

●Անգլիական գրականությունը 16-րդ դարում, բացի ողբերգությունից, 1954

●Դեն նետված պատկերը. միջնադարյան ու Վերածննդի գրականության ներկայացում, 1964

●Հեռարձակված զրույցներ, 1942

●Քրիստոնեական պահվածք. հեռարձակված զրույցների հետագա շարք, 1943

●Անհատից այն կողմ. քրիստոնեական պատկերացումն Աստծո մասին, 1944

●Սիրո ալեգորիան. միջնադարյան ավանդության ուսումնասիրություն, 1936

●Մարդու ոչնչացումը, 1943

 

Պոեզիա

●Դայմեր, 1926

●Պատմողական պոեմներ, 1969, խմբ.՝ Ուալթեր Հուփեր

●Պոեմներ, 1964, խմբ.՝ Ուալթեր Հուփեր

●Հոգիներ գերության մեջ. քնարերգության շրջափուլ, 1919

 

 

Աղբյուր՝

http://en.wikipedia.org/wiki/C._S._Lewis

 

Կիրակոսյան Էմմա

Բնական Թվեր

Բնական թվերն այն թվերն են, որոնք օգտագործում ենք առարկանելը հաշվելու համար: Դրանց՝ բնական թվերի բազմությունը նշանակվում է N տառով:

 

Բաժանելիության հայտանիշներ

Նշեմ հիմնականում օգտագործվողները:

2-ի բաժանվում են այն թվերը, որոնք՝

●զույգ են,

●վերջանում են զույգով,

●վերջանում են այնպիսի թվանշանով, որը բաժանվում է 2-ի:

3-ի բաժանվում է այն թիվը, որի բաղադրիչների գումարը բաժանվում է 3-ի: Սա գործում է նաև 9-ի դեպքում:

5-ի բաժանվում է այն թիվը, որն ավարտվում է կա՛մ 0-ով, կա՛մ 5-ով:

 

Պարզ և բաղադրյալ թվեր

Այն բնական թվերը, որոնք բաժանվում են միայն մեկի և իրենք իրենց վրա, կոչվում են պարզ թվեր: Օրինակ՝ 2, 19, 41, 73 և այլն:

Նշեմ նաև, որ 2-ն ամենափոքր և միակ զույգ պարզ թիվն է, մնացած բոլոր պարզ թվերը կենտ են:

1-ը ոչ պարզ թիվ է, ոչ էլ բաղադրայլ (այն ունի միայն մեկ բնական բաժանարար՝ հենց ինքը):

Այն բնական թվերը, որոնք ունեն երկուսից ավել բաժանարար, կոչվում են բաղադրյալ թվեր: Օրինակ՝ 12-ը բաժանվում է 2-ի, 3-ի, 4-ի, 6-ի և այլն:

 

Բաժանարար, Բազմապատիկ

Այն բնական թիվը, որին բաժանվում է տվյալ բնական թիվը, կոչվում է վերջինիս բաժանարար: Օրինակ՝ 15:3=5, 3-ը 15-ի բաժանարարն է:

Ամենամեծ ընդհանուր բաժանարար

Ամենամեծ բնական թիվը, որի վրա բաժանվում են տրված թվերից յուրաքանչյուրը, կոչվում է այդ թվերի ամենամեծ ընդհանուր բաժանարար: Օրինակ՝ 12 և 24 թվերի ամենամեծ ընդհանուր բաժանարարը 6-ն է:

Ամենամեծ ընդհանուր բաժանարար գտնելու եղանակներից է թիվը պարզ թվերի վերլուծելու եղանակը:

Ցանկացած բաղադրյալ թիվ կարելի է վերլուծել պարզ արտադրիչների: Օրինակ՝504-ը ներկայացնենք պարզ արտադրիչների տեսքով: 504-ը բաժանվում է 2-ի, հետևաբար վերջինս դրա պարզ բաղադրիչներից է: Այդպես շարունակելով կստանանք հետևյալը. 504 = 2 * 2 * 2 * 3 * 3 * 7: Եթե նույն արտադրիչից ստանում ենք մի քանի հատ, ապա դրանց արտադրյալը կարող ենք ներկայացնել աստիճանով՝ 504= 23 * 32* 7:

Երկու թվերի մենամեծ ընդհանուր բաժանարարը գտնելու համար պետք է՝
1)
Տրված թվերը վերլուծել պարզ արտադրիչների,
2)
կազմել նրանց փոքրագույն ցուցիչով ընդհանուր պարզ արտադրիչների արտադրյալը,
3)
գտնել ստացված արտադրյալի արժեքը:

Օրինակ՝ գտնենք 504 և 450 թվերի ամենամեծ ընդհանուր բաժանարարը: Վերլուծենք պարզ արտադրիչների. 504= 23 * 32* 7, 450=2*52*32: 3 թիվը տեսնում ենք երկու վերլուծության դեպքում էլ, ինչպես նաև՝ 2-ը: Հիմա հաշվենք. 2*52*32=450: Օգտագործեցինք 2-ը, ոչ թե 23-ը, քանզի մեզ հարկավոր է փոքրագույն ցուցիչով ընդհանուր արտադրիչը: Ստացանք, որ 504 և 450 թվերի ամենամեծ ընդհանուր բաժանարարը 450-ն է:   

Գոյություն ունի նաև փոխադարձ պարզ թիվ հասկացություն: Այն թվերը, որոնց ամենամեծ ընդհանուր բաժանարարը 1-ն է, կոչվում են փոխադարձ պարզ թվեր: Օրինակ՝ 24 և 35 թվերը փոխադարձաբար պարզ են. 24 թվի բաժանարարներն են 1, 2, 3, 4, 6, 8, 12, 24 իսկ 35 թվի բաժանարարներն են 1, 5, 7, 35 թվերը: Դրանց ամենամեծ ընդհանուր բաժանարարը 1-ն է:

Այն բնական թիվը, որը բաժանվում է տվյալ բնական թվին, կոչվում է վերջինիս բազմապատիկ: Օրինակ՝ 50:5=10, 50-ը 5-ի բազմապատիկն է:

Տրված բնական թվերի ընդհանուր բազմապատիկներից ամենափոքրը կոչվում է այդ թվերի ամենափոքր ընդհանուր բազմապատիկ:

Ամենափոքր ընդհանուր բազմապատիկը նույնպես կարելի է գտնել թիվը պարզ արտադրիչների վերլուծելու եղանակով:

Երկու թվերի ամենափոքր ընդհանուր բազմապատիկը գտնելու համար պետք է՝
1)
տրված թվերը վերլուծել պարզ արտադրիչների,
2)
ստացված բոլոր պարզ արտադրիչներից կազմել արտադրյալ՝ նրանցից յուրաքանչյուրը վերցնելով մեծագույն ցուցիչով:
3)
գտնել ստացված արտադրյալի արժեքը:

Օրինակ՝ գտնենք 378 և 360 թվերի ամենափոքր ընդհանուր բազմապատիկը: Վերլուծենք պարզ արտադրիչների. 378 = 2 * 33 * 7, 360 = 23 * 32 * 5: Հիմա՝ վերնցնելով պարզ արտադրիչներին՝ յուրաքանչյուրին մեծագույն ցուցիչով, գտնենք դրանց արտադրյալը. 23 * 32 * 5 * 7 = 7560: Ստացանք մեր երկու թվերի ամենափոքր ընդհանուր բազմապատիկը, որն է 7560-ը:

 

Լուծենք մի քանի վարժություն (2012թ մաթեմատիկայի շտեմարանի I հատորից)

Նշվածներից որն է 9-ի բազմապատիկ.

1)19378    2)29610    3)36814    4)45007

9-ի բաժանվում է այն թիվը, որի բաղադրիչները գումարը բաժանվում է 9-ի: Հերթով գտնենք թվերի բաղադրիչների գումարը. 1+9+3+7+8=28, որը չի բաժանվում 9-ի, 2+9+6+1+0=18, որը բաժանվում է 9-ի և ստացվում է 2: Ուրեմն հենց 2-րդ տարբերակը ճիշտ պատասխանն է:

Իսկ եթե չգիտենք, որ 9-ի բաժանվում է այն թիվը, որի բաղադրիչները գումարը բաժանվում է 9-ի, կարող ենք թվերը հերթով բաժանել 9-ի:

 

Գտնել 15, 70 և 90 թվերի ամենափոքր ընդհանուր բազմապատիկը:

1)783    2)180    3)630    4)720

Առաջին հերթին մեր 3 թվերը վերլուծենք արտադրիչների:

15=3*5

70=2*5*7

90=2*5*32

Հիմա վերցնենք մեր ստացած արտադրիչները, յուրաքանչյուրից ամենամեծ ցուցիչով: 5*32*7*2=630: Հետևաբար ճիշտ պատասխանը 3-րդն է:

 

 

Աղբյուրներ.

http://mathnet.am/texekatu/dproc/math/tver.pdf

http://www.youtube.com/watch?v=v6X70vCpRpI

http://mathematics.am/problem.php?number=94001

http://mathematics.am/problem.php?number=93001

http://mathematics.am/problem.php?number=95001

 

Էմմա Կիրակոսյան

Լոգարիթմ

Լոգարիթմը պատասխանում է հետևյալ հարցին. <<Մի թիվը որքա՞ն անգամ ենք բազմապատկում, որ ստանանք մեկ այլ թիվ>>:

Օրինակ՝ 8 ստանալու համար քանի 2-ենք բազմապատկում: Պատասխան՝ 2*2*2=8, այսինքն մեզ անհրաժեշտ էր 3 հատ 2 բազմապատկել, որպեսզի ստանայինք 8: Հետևաբար լոգարիթմը 3-ն է:

         

          Իսկ ինչպե՞ս է պետք այս ամենը գրել: <<2-ների այն քանակը, որ պիտի բազմապատկենք 8 ստանալու համար, 3-ն է>> կարող ենք գրել այսպես՝

 Image

 

Կարող ենք ասել, որ 2 հիմոքով 8-ի լոգարիթմը 3-ն է:

 

Նկատենք, որ գործ ենք ունենում երեք թվերի հետ.

հիմք-այն թիվը, որը բազմապատկում ենք,

լոգարիթմը-այն թիվը, որ ցույց է տալիս, թե հիմքը բազմապատկման ժամանակ քանի անգամ պետք է օգտագործվի և

այն թիվը, որն ուզում ենք ստանալ:

Վերևի օրինակում 2-ը հիմքն է, 8-ը՝ այն թիվը, որ ուզում ենք ստանալ, և 3-ը՝ լոգարիթմն է, ցույց է տալիս, թե 2-ը քանի անգամ պիտի բազմապատկվի, որ ստացվի 8:

Երբ լոգարիթմի հիմքը հասար է 10, օգտագործվում է lg գրելաձևը կամ պարզապես հիմքը չի գրվում:

Օգտագործվում է նաև e հիմքով լոգարիթմ: Դա Euler-ի թիվն է, մոտավորապես հավասար է 2.71828:

Լոգարիթմը կարող է լինել տասնորդական թիվ: Օրինակ՝ 10 հիմքով 26-ի լոգարիթմը հավասար է 1.41497…

 

Մեկ այլ օրինակ:

Ինչի՞ է հավասար 5 հիմքով 625-ի լոգարիթմը: Մենք հարցնում ենք՝ 625 ստանալու համար ինչքա՞ն 5 պիտի բազմապատկենք իրար: 5*5*5*5=625: Այսինքն՝ 5 հիմքով 625-ի լոգարիթմը հավասար է 4:

 

Բացասական լոգարիթմներ

Սա էլ ցույց է տալիս, թե թիվը քանի անգամ պետք է բաժանել:

Օրինակ` ինչի է հավասար 5 հիմքով 0.008-ի լոգարիթմը :  1:5:5:5=5-3: Լոգարիթմը հավասար է 5-3:

 

Աստիճանացույց

Լոգարիթմը պատասխանում է նման հարցի. 2?=8 Մենք արդեն գիտենք, որ 8 ստանալու համար 2-ը պիտի բազմապատկենք 3 անգամ: Այսինքն՝ լոգրիթմն ասում է, թե ինչի է հավասար աստիճանացույցը: Հետևաբար, լոգարիթմը պատասխանում է այս հարցին. <<Ի՞նչ աստիճանացույց է անհրաժեշտ, որպեսզի մի թիվը դառնա մեկ այլ թիվ>>:

Օրինակ՝ ինչի՞ է հավասար 10 հիմքով 100-ի լոգարիթմը: 100-ը նույն 102-ն է: Մեզ պետք է 2 աստիճանացույցը, որպեսզի 10-ը դառանա 100: Լոգարիթմը հավասար է 2:

 

Լրացուցիչ տեղեկություն.  

Լոգարիթմ բառը հորինել է շոտլանդացի մաթեմատիկոս Հովհաննես Նապիերը, հունարեն <<լոգոս>> (հարաբերակցություն, համամասնություն, բառ) և <<արիթմոս>> (թիվ) բառերից, որոնք իրար հետ լինում են <<թվի հարաբերակցություն>>:

 

 

Աղբյուր.

http://www.mathsisfun.com/algebra/logarithms.html

 

Էմմա Կիրակոսյան